33. De verplichtingen in Frankrijk

Frankrijk is lid van de Europese Unie en heeft richtlijn 2004/37/EG in de Code du travail omgezet. Het hier behandelde geval is ook daar niet afzonderlijk benoemd; de plichten zijn geformuleerd zonder een bepaalde stof te benoemen. Drie omstandigheden onderscheiden Frankrijk desondanks van Duitsland: de grenswaarde ligt vijfmaal lager dan de Europese, de overschrijding van een bindende VLEP leidt tot stillegging van de werkzaamheden, en de onderzoeksplicht voor asbest omvat uitdrukkelijk industriële installaties, spoorvoertuigen, schepen en luchtvaartuigen. Het enige gepubliceerde veldonderzoek dat de bevinding aan motoren onder onderhoudsomstandigheden meettechnisch beschrijft, komt uit Frankrijk en is in paragraaf 19 geanalyseerd. [5, 151]

Beoordeling vóór de werkzaamheid en substitutie

Artikel R. 4412-61 van de Code du travail verlangt voor elke werkzaamheid die een blootstellingsrisico ten aanzien van kankerverwekkende, mutagene of voor de reproductie toxische stoffen kan opleveren, dat de werkgever „la nature, le degré et la durée de l’exposition des travailleurs” beoordeelt, om de risico's voor gezondheid en veiligheid te kunnen beoordelen en de beschermingsmaatregelen te kunnen vaststellen. De beoordeling omvat volgens de weergave van het Franse instituut INRS alle blootstellingen die een risico kunnen veroorzaken, met inbegrip van de opname via de huid, en moet voor elke nieuwe werkzaamheid alsmede bij wijzigingen worden herhaald. Dat stemt overeen met het voorschrift van richtlijn 2004/37/EG, waarvan de omzetting in Duitsland door § 6 van de Duitse Gefahrstoffverordnung (GefStoffV) wordt verricht. [151, 154]

De rangorde is dezelfde als in Duitsland, de documentatieplicht is echter uitdrukkelijker geformuleerd. Artikel R. 4412-67 verlangt in de eerste plaats het vermijden van het risico. Is dit niet mogelijk, dan verlangt artikel R. 4412-66 de vervanging van de stof, het preparaat of het procedé door minder gevaarlijke, „dans la mesure où cela est techniquement possible”, en houdt vast: „L’employeur consigne le résultat de ses investigations dans le document unique.” Is ook de vervanging niet uitvoerbaar, dan verlangt artikel R. 4412-68 het gebruik in een gesloten systeem. Een niet uitgevoerde of niet gedocumenteerde substitutietoets is daarmee in Frankrijk een gebrek van het document unique en niet slechts een nagelaten maatregel. Voor de hogetemperatuurisolatie betekent dat: vervangende materialen zonder alkali- en aardalkalimetaaloxiden zijn beschikbaar, de toets is met een resultaat uitvoerbaar, en het resultaat hoort in het document unique. [151, 154]

Minimalisatie, zones, hygiëne en medisch toezicht

De artikelen R. 4412-70 tot en met R. 4412-75 verlangen de verlaging van het risico tot het laagst haalbare niveau, de beperking van de op de werkplek aanwezige hoeveelheden, de beperking van het aantal blootgestelde werknemers, afzuiging en ventilatie alsmede de afbakening en markering van de gevarenzones met beperkte toegang. Artikel R. 4412-72 verbiedt in verontreinigde zones eten, drinken en roken en verlangt dat de verstrekte beschermende kleding niet buiten het bedrijf wordt gedragen. De artikelen R. 4624-22 tot en met R. 4624-28 plaatsen blootgestelde werknemers onder het suivi individuel renforcé met aanstellingskeuring, tussentijds onderzoek en periodieke onderzoeken; het dossier médical en santé au travail wordt ten minste vijftig jaar na het einde van de blootstelling bewaard. De inhoud valt samen met de paragrafen 4.1 en 4.2 van de Duitse TRGS 561; de bewaartermijn stemt overeen met het doel van het Duitse expositieregister. [151, 154, 19]

De grenswaarde van 0,001 mg/m³ en het gevolg van de overschrijding daarvan

Volgens artikel R. 4412-149 van de Code du travail geldt voor chroom(VI)-verbindingen een bindende VLEP van 0,001 mg/m³ als achtuursgemiddelde en een kortetijdwaarde van 0,005 mg/m³. Het Franse instituut INRS voert de stofgroep tegelijk met de vermelding „risque de pénétration percutanée” en als CMR-stoffen. De Europese bindende grenswaarde ligt sinds 17 januari 2025 bij 0,005 mg/m³; de Franse achtuurswaarde is daarmee vijfmaal lager en stemt overeen met de Nederlandse waarde. [152, 153]

Het rechtsgevolg is in Frankrijk duidelijker geformuleerd dan in Duitsland. De naleving van een bindende VLEP moet volgens de artikelen R. 4412-76 tot en met R. 4412-80 ten minste eenmaal per jaar door een geaccrediteerde instantie worden gecontroleerd, en de overschrijding van een bindende VLEP leidt tot stillegging van de werkzaamheden op de betrokken werkplekken. Of deze waarde bij het hanteren van chromaathoudende isolatie, bij de demontage van uitlaatgascomponenten of bij de revisie in het inwendige van een verbrandingsinstallatie wordt nageleefd, is een meetvraag; paragraaf 31 beschrijft waarom een algemene ruimteluchtmeting het vrijkomen uit stofnesten niet weergeeft en waarom het huidcontact door luchtmetingen niet wordt vastgelegd. Met een grenswaarde van deze hoogte en een stilleggingsgevolg verschuift het gewicht van de meting naar de vermijding. [151, 154]

Onderzoek voor aanvang van de werkzaamheden: de benoemde stof in zes domeinen

Voor asbest kent Frankrijk een eigen onderzoeksplicht voor aanvang van de werkzaamheden, het repérage avant travaux. Volgens artikel L. 4412-2 en artikel R. 4412-97 laat degene die over een operatie beslist waarbij werknemers aan asbest kunnen worden blootgesteld, dus de donneur d’ordre, de maître d’ouvrage of de eigenaar, het asbestonderzoek uitvoeren. Het is „adapté à sa nature, à son périmètre et au niveau de risque qu’elle présente” en moet op het tijdstip van de aanbesteding beschikbaar zijn; de opdrachtgever moet een gecertificeerde operateur inschakelen, de stukken verstrekken en mag de methodiek niet voorschrijven. Een onvolledig voorrapport voldoet niet aan de informatieplicht. [155, 159]

Beslissend voor deze analyse is het toepassingsgebied. Artikel R. 4412-97 II noemt zes domeinen: immeubles bâtis, immeubles non bâtis met inbegrip van kunstwerken en verkeersinfrastructuur, matériels roulants ferroviaires et autres matériels roulants de transport, navires, bateaux et engins flottants, aéronefs alsmede installations, structures ou équipements concourant à la réalisation ou à la mise en œuvre d’une activité. De bijbehorende besluiten zijn gepubliceerd: 19 juni 2019 voor schepen, 16 juli 2019 voor bebouwde onroerende zaken, 13 november 2019 voor spoor- en andere voertuigen, 24 december 2020 voor luchtvaartuigen, 22 juli 2021 voor installaties, structuren en uitrusting met toepassing van het hoofddeel vanaf 1 juli 2023 en 4 juni 2024 voor de onbebouwde onroerende zaken. [155, 156]

Deze zes domeinen stemmen overeen met de installatie- en voertuigklassen die in deze analyse worden behandeld: industriële installaties en uitrusting, spoorvoertuigen, schepen, luchtvaartuigen en bouwwerken. Voor de benoemde stof bestaat daar een onderzoeksplicht voor aanvang van de werkzaamheden, die bij de opdrachtgever ligt, een gecertificeerde operateur verlangt en voor de gunning afgerond moet zijn. Voor de chromaatvorming aan chroomgelegeerde hete onderdelen bestaat geen overeenkomstige plicht, hoewel dezelfde installaties betrokken zijn en de verbinding tot dezelfde gevarenklasse behoort. Volgens de weergave van de Franse arbeidsadministratie is op het ontbrekende of onvolledige repérage een geldboete van 3 750 euro en een bestuurlijke sanctie van 9 000 euro gesteld. Daarmee doet zich in Frankrijk dezelfde asymmetrie voor die deze analyse voor Duitsland en Zwitserland beschrijft, en zij is hier het verst uitgebouwd. [155, 156, 159]

Sancties en de faute inexcusable

Artikel L. 4741-1 van de Code du travail bestraft de werkgever die door persoonlijke schuld de voorschriften van de boeken I tot en met V en de daarop gebaseerde decreten overtreedt, met een geldboete van 10 000 euro. De zin waarop het aankomt, luidt: „L’amende est appliquée autant de fois qu’il y a de travailleurs de l’entreprise concernés.” Bij herhaling dreigen een jaar vrijheidsstraf en 30 000 euro. De sanctie knoopt aan bij de overtreding en vermenigvuldigt zich met het aantal betrokken werknemers, niet met het aantal schadegevallen. [157]

Daar komt de faute inexcusable de l’employeur bij. Volgens de rechtspraak van de Cour de cassation is daarvan sprake wanneer de werkgever van het gevaar waaraan de werknemer was blootgesteld, kennis had of had moeten hebben, „a eu ou aurait dû avoir conscience du danger”, en „n’a pas pris les mesures nécessaires pour l’en préserver”. De gevolgen zijn de verhoging van de rente volgens artikel L. 452-2 van de Code de la sécurité sociale en een aanvullende schadeloosstelling volgens de artikelen L. 452-1 en L. 452-3. De aansprakelijkheidsmaatstaf stelt daarmee niet de daadwerkelijke kennis centraal, maar het behoren te weten. De in de paragrafen 1, 2 en 16 gedocumenteerde stand van de bronnen, van het octrooischrift tot de serviceberichten van de jaren 2019 tot 2025, is precies het materiaal waaraan deze maatstaf wordt afgemeten. [158]

Wat in Frankrijk aanwezig is en wat ontbreekt

Aanwezig zijn drie Franse bijdragen over dit onderwerp: het veldonderzoek van Passeron en anderen, waarin aan de hand na de demontage 45,4 ng chroom(VI) werd gemeten, hoewel handschoenen werden gedragen, en waarin de colorimetrische sneltest negatief uitviel op een plek waar de laboratoriumanalytiek 869 ng aantoonde; de Franse vertaling van het Caterpillar-bulletin, die het onderwerp in de Franse servicebedrijven bekend heeft gemaakt; en het initiatief van de Anses ten aanzien van chroom(III)-oxide op Europees niveau. [5, 12, 129]

Een publicatie van het INRS, van een Carsat of van de arbeidsadministratie die de chromaatvorming aan geïsoleerde hete onderdelen of in verbrandingsresten als een eigen geval behandelt, heb ik niet gevonden. Dat is geen uitspraak over de vraag of het proces in Franse installaties optreedt; het veldonderzoek laat zien dat het daar is gemeten.

Gevolgtrekking voor bedrijven in Frankrijk

De handelingsbehoefte is dezelfde als in Duitsland, het kader is op drie punten strenger. De grenswaarde ligt bij 0,001 mg/m³, de naleving daarvan moet jaarlijks door een geaccrediteerde instantie worden aangetoond, en de overschrijding leidt tot stillegging van de werkzaamheden. De substitutietoets moet in het document unique worden gedocumenteerd. Voor de benoemde stof bestaat een onderzoeksplicht in precies die installatieklassen waarin chromaten ontstaan. En de aansprakelijkheid knoopt aan bij het behoren te weten van het gevaar. Wie in Frankrijk chroomgelegeerde hete onderdelen isoleert, onderhoudt of sloopt, treft daarmee een kader aan dat de vraag van deze analyse juridisch rechtstreeks oppakt. [151, 152, 155, 158]