34. De verplichtingen in Zwitserland

Paragraaf 31 noemt de redenen waarom in deze analyse overwegend Duits regelwerk wordt aangehaald. Voor bedrijven in Zwitserland is daarmee de referentie benoemd, niet de toepasselijke regeling. Zwitserland is geen lid van de Europese Unie, richtlijn 2004/37/EG en de Duitse Gefahrstoffverordnung gelden daar niet, en een regelwerk dat het hier behandelde geval zoals de Duitse TRGS 561 onder 5.9.3 benoemt, bestaat niet. De plichten volgen uit de Zwitserse wet op de ongevallenverzekering (UVG) en de verordening inzake de preventie van ongevallen en beroepsziekten (VUV); zij zijn geformuleerd zonder een bepaalde stof te benoemen. [160, 161]

Grondplicht en stand van de techniek

Artikel 82 lid 1 van de wet op de ongevallenverzekering verplicht de werkgever om ter voorkoming van bedrijfsongevallen en beroepsziekten „alle maatregelen te nemen die naar de ervaring noodzakelijk, naar de stand van de techniek toepasbaar en aan de gegeven omstandigheden aangepast zijn”. Lid 2 verlangt de werknemers tot medewerking te betrekken, lid 3 verplicht dezen tot ondersteuning van de werkgever, tot gebruik van de persoonlijke beschermingsmiddelen en tot deskundig gebruik van de veiligheidsvoorzieningen. [160]

Artikel 3 lid 1 van de verordening inzake de preventie van ongevallen en beroepsziekten verlangt van de werkgever alle voorzieningen en beschermingsmaatregelen die overeenkomen met de bepalingen van de verordening, met de aanvullend geldende bepalingen en „voor het overige met de erkende veiligheidstechnische en arbeidsgeneeskundige regels”; volgens lid 2 moet de werkzaamheid van de maatregelen met passende tussenpozen worden getoetst. De verwijzing naar de erkende regels is niet beperkt tot Zwitserse publicaties. Of de in paragraaf 16 geanalyseerde documenten van fabrikanten en exploitanten, de Duitse TRGS 561 en de aanwijzing van de Duitse wettelijke ongevallenverzekeraar BG ETEM voor een Zwitsers bedrijf tot deze regels behoren, is een beoordelingsvraag die zich voordoet zodra dezelfde installaties en voertuigen in Zwitserland worden onderhouden. [161, 2, 19]

Daar komen drie bepalingen van dezelfde verordening bij die overeenkomen met de Duitse plichten voor aanvang van de werkzaamheden uit paragraaf 25. Artikel 6 lid 1 verlangt dat alle in het bedrijf werkzame werknemers worden geïnformeerd over de bij hun werkzaamheden optredende gevaren en worden geïnstrueerd over de maatregelen ter voorkoming daarvan, bij aanvang van de functie, bij wezenlijke wijzigingen van de arbeidsomstandigheden en zo nodig herhaald. Artikel 8 lid 1 staat het opdragen van werkzaamheden met bijzondere gevaren alleen toe aan werknemers die daarvoor overeenkomstig zijn opgeleid, en verlangt bij alleen werken een toezicht. Artikel 11a lid 1 verplicht de werkgever tot het inschakelen van arbeidsartsen en andere specialisten op het gebied van arbeidsveiligheid, wanneer dit voor de bescherming van de gezondheid van de werknemers en voor hun veiligheid noodzakelijk is. Dat stemt inhoudelijk overeen met § 6 lid 2b van de Duitse Gefahrstoffverordnung, die het inschakelen van externe deskundigheid bij ontbrekende vakkundigheid verlangt. [161, 120]

Vervaardigen, hanteren, opslaan

Voor gevaarlijke stoffen zelf geldt artikel 44 lid 1 van de verordening: worden voor de gezondheid gevaarlijke stoffen „vervaardigd, verwerkt, gebruikt, geconserveerd, gehanteerd of opgeslagen” of kunnen werknemers anderszins aan stoffen in voor de gezondheid gevaarlijke concentraties worden blootgesteld, dan moeten de beschermingsmaatregelen worden genomen die op grond van de eigenschappen van deze stoffen noodzakelijk zijn. De opsomming omvat het hanteren en het opslaan uitdrukkelijk. De demontage van een chromaatbelast onderdeel, de tussentijdse opslag daarvan en de herinbouw daarvan vallen daarmee onder het voorschrift, zonder dat het aankomt op een indeling van het isolatiemateriaal in de leveringstoestand. [161]

Lid 2 van dezelfde bepaling verlangt dat de werknemers zich wassen of andere reinigingsmaatregelen nemen wanneer de veiligheid dat vereist, in het bijzonder vóór werkpauzes en na beëindiging van de werkzaamheden; de daarvoor gebruikte tijd geldt als arbeidstijd. Dat dekt het hygiënische deel van het beschermingsregime dat de Duitse TRGS 561 onder 4.1 en 4.2 beschrijft. [161, 19]

Geen MAK-waarde voor chroom(VI)-verbindingen

Rechtsgrondslag van de Zwitserse grenswaarden is artikel 50 lid 3 van de verordening inzake de preventie van ongevallen en beroepsziekten, op grond waarvan de Suva na voorafgaande raadpleging van de betrokken kringen richtlijnen over maximale werkplekconcentraties van voor de gezondheid gevaarlijke stoffen kan uitvaardigen. In de toelichtingen bij de MAK- en BAT-waarden houdt de Suva onder 1.3.3.6 vast dat chroom(VI)-verbindingen kankerverwekkende stoffen „zonder bekende carcinogene werkingsdrempel” zijn, en voor deze stofgroep dat een gezondheidsgebaseerde grenswaarde zich niet laat afleiden. In de plaats van de grenswaarde komt de minimalisatieplicht: duur en graad van de blootstelling moeten zo klein worden gehouden als dat proportioneel mogelijk is, volgens het STOP-principe met de substitutie op de eerste plaats. Waar waarden worden vastgelegd, oriënteert de Suva zich op een extra risico van minder dan 4:1000 per arbeidsleven. [161, 162]

Voor de beoordeling van een onderhoudsproces in Zwitserland volgt daaruit dat het blijven onder een luchtconcentratie niet de toetssteen is. In Duitsland en de Europese Unie geldt sinds 17 januari 2025 de bindende grenswaarde van 0,005 mg/m³, en paragraaf 31 beschrijft waarom luchtmetingen het huidcontact en de versleping niet vastleggen. In Zwitserland valt de grenswaarde als referentiepunt volledig weg; wat blijft, is de plicht de blootstelling zo ver te verlagen als dit technisch mogelijk en bedrijfsmatig redelijk is. De substitutietoets staat daarmee niet aan het einde, maar aan het begin. [162]

Gebruiksverbod en meldplicht volgens de verordening inzake de reductie van risico's van chemische stoffen

Zwitserland heeft de autorisatielijst van de Europese REACH-verordening in bijlage 1.17 van de verordening inzake de reductie van risico's van chemische stoffen (ChemRRV) overgenomen. Punt 1 bevat verboden, punt 2 uitzonderingen, punt 3 een meldplicht. Voor chroom(VI)-verbindingen geldt volgens de toelichtingen van de Suva de uitzondering voor procedés in de eindproducten waarvan chroom niet in zeswaardige vorm aanwezig is; de minimalisatieplicht geldt in dat geval als vervuld, wanneer de over acht uur gemiddelde blootstelling 0,001 mg/m³, gerekend als chroom, niet overschrijdt. Deze waarde is daarmee geen algemene MAK-waarde, maar een voorwaarde van de uitzondering. [162, 163]

De meldplicht is concreet uitgewerkt. Wie chroomtrioxide, de daaruit ontstaande zuren en hun oligomeren of natriumdichromaat gebruikt zonder dat het eindproduct chroom in zeswaardige vorm bevat, moet aan de Zwitserse aanmeldingsinstantie voor chemische stoffen jaarlijks tot 31 maart over het voorafgaande kalenderjaar melding doen. Uitdrukkelijk worden bedrijven genoemd die werkstukken verchromen. [164]

Hieronder vallen daarmee de industrieel vervaardigde verbindingen die een bedrijf inkoopt. Calcium- en natriumchromaat, die aan het grensvlak tussen isolatiemateriaal en chroomgelegeerd heet onderdeel ontstaan, heeft niemand vervaardigd, ingekocht of gemeld; zij staan op geen van deze lijsten. De vraag of het hanteren, opslaan en hergebruiken van een chromaatbelast onderdeel een gebruik in de zin van het chemicaliënrecht is, doet zich in Zwitserland in dezelfde vorm voor als onder de REACH-verordening in paragraaf 25. De plichten volgens artikel 44 van de verordening inzake de preventie van ongevallen en beroepsziekten gelden daarvan onafhankelijk, omdat zij aanknopen bij de eigenschappen van de stof en niet bij de herkomst daarvan. [163, 161]

Bouwwerkzaamheden: de benoemde stof en de overige

Bij bouwwerkzaamheden komt de verordening bouwwerkzaamheden (BauAV) daarbij. Artikel 3 lid 1 verlangt een planning die ongevals-, beroepsziekte- en gezondheidsrisico's zo klein mogelijk houdt. Lid 2 verlangt bij verdenking van bijzonder voor de gezondheid gevaarlijke stoffen zoals asbest of polychloorbifenylen de gevaren grondig te bepalen en te beoordelen en daarop gebaseerd de noodzakelijke maatregelen te plannen. Lid 3 verplicht de ondernemer voor het sluiten van de aannemingsovereenkomst te toetsen welke maatregelen voor arbeidsveiligheid en gezondheidsbescherming noodzakelijk zijn. Lid 4 verlangt de van het resultaat van deze beoordeling afhankelijke maatregelen in de aannemingsovereenkomst even concreet te regelen als de overige contractinhouden. Lid 7 bindt degene die de uitvoering doorgeeft aan de uitvoering door de ingeschakelde werkgever. [165]

Welk regime de benoemde stof in werking stelt, laat richtlijn 6503 van de federale coördinatiecommissie voor arbeidsveiligheid (EKAS) zien. Onder 5.1 verlangt zij de nauwkeurige bepaling en beoordeling van de gevaren voor aanvang van de werkzaamheden onder verwijzing naar artikel 3 lid 2 van de verordening bouwwerkzaamheden. Onder 6.1.1 moeten stofvormende procedés worden vermeden en vrijgekomen vezels aan de bron worden afgezogen, onder 6.1.1.1 mogen alleen stofzuigers van stofklasse H worden gebruikt, onder 6.1.3.1 is bij de middelste gevarenniveaus in de regel ademhalingsbescherming van het type FFP3 en bij het hoogste niveau een isolerend toestel of een aangeblazen filtertoestel vereist, onder 6.1.3.2 een beschermend pak van categorie 3 type 5/6, wanneer een contaminatie niet kan worden uitgesloten. Voor saneringen verlangt de richtlijn afgescheiden zones met toegangsverbod, een onderdruk van ten minste 20 pascal met doorlopende bewaking, registratie en alarm, een personensluis met vier kamers, de permanente aanwezigheid van een specialist op de bouwplaats en de gecontroleerde natte verwijdering. De werkzaamheden moeten volgens artikel 86 van de verordening bouwwerkzaamheden ten minste veertien dagen voor de uitvoering aan de Suva worden gemeld. [166, 165]

Daarmee doet zich in Zwitserland dezelfde asymmetrie voor die deze analyse voor Duitsland beschrijft. De in de verordening benoemde stof stelt een eigen onderzoeksplicht en een uitgewerkt beschermingsregime in werking. Voor de chromaatvorming aan geïsoleerde chroomgelegeerde hete onderdelen bestaat geen overeenkomstige vermelding, hoewel de stof tot dezelfde gevarenklasse behoort en bij de beschreven werkzaamheden vrijkomt. Daarbij moet op het toepassingsgebied worden gelet: de verordening bouwwerkzaamheden geldt voor bouwwerkzaamheden, niet voor het onderhoud van motoren, turbines en voertuigen. Voor deze werkzaamheden blijven de wet op de ongevallenverzekering en de verordening inzake de preventie van ongevallen en beroepsziekten de toepasselijke voorschriften. [165, 161, 160]

Wat in Zwitserland niet aanwezig is

Een publicatie van de Suva of van de federale coördinatiecommissie voor arbeidsveiligheid die de chromaatvorming aan geïsoleerde hete onderdelen of in verbrandingsresten benoemt, heb ik niet gevonden. Dat is geen uitspraak over de vraag of het proces in Zwitserse installaties optreedt. De in paragraaf 16 geanalyseerde documenten betreffen motoren, voertuigen en isolatiesystemen die in Zwitserland evenzo worden bedreven en onderhouden als in Duitsland, Oostenrijk of Nederland, en de thermochemische reactie richt zich niet naar landsgrenzen.

Gevolgtrekking voor bedrijven in Zwitserland

De handelingsbehoefte verschilt niet van die in Duitsland, de weg daarheen wel. In Duitsland benoemt de TRGS 561 het geval en beschrijft het beschermingsregime; in Zwitserland loopt de keten via de bepaling van de gevaren en de noodzakelijke maatregelen volgens de artikelen 3 en 44 van de verordening inzake de preventie van ongevallen en beroepsziekten, het inschakelen van specialisten op het gebied van arbeidsveiligheid bij ontbrekende eigen vakkennis volgens artikel 11a, de minimalisatieplicht voor kankerverwekkende stoffen zonder werkingsdrempel met de substitutie op de eerste plaats en, bij bouwwerkzaamheden, via de toetsing voor het sluiten van de aannemingsovereenkomst volgens artikel 3 lid 3 en 4 van de verordening bouwwerkzaamheden. Wie op de ontbrekende stofvermelding wijst, wijst op het ontbreken van een benoeming, niet op het ontbreken van een plicht. [160, 161, 162, 165]