34. Obowiązki w Niemczech

Rozdział 31 podaje powody, dla których w tej analizie cytowane są przede wszystkim przepisy niemieckie. Ten rozdział zestawia obowiązujące przepisy niemieckie w jednym miejscu i przy każdym stwierdzeniu podaje źródło. Powtarza przy tym punkty, które w innym miejscu występują w szerszym kontekście, aby zakład w Niemczech nie musiał zbierać obowiązków z całej analizy.

Pojęcie substancji niebezpiecznej obejmuje także to, co dopiero powstaje

Niemieckie rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych nie wiąże się z zakupem. § 2 ustęp 1 punkt 3 zalicza do substancji niebezpiecznych „substancje, mieszaniny i wyroby, z których przy wytwarzaniu lub stosowaniu powstają lub są uwalniane substancje według punktu 1 lub punktu 2”. Punkt 4 obejmuje dodatkowo substancje i mieszaniny, które z powodu swoich właściwości oraz sposobu, w jaki występują lub są stosowane na stanowisku pracy, mogą zagrażać zdrowiu i bezpieczeństwu pracowników. Chromian, który powstaje na granicy faz między izolacją a gorącym elementem, jest tym objęty, choć nikt go nie kupił i nikt nie zamierzał go wytworzyć. [194]

Pojęcie czynności jest równie szerokie. § 2 ustęp 5 zdanie 1 wymienia „każdą pracę z substancjami, mieszaninami lub wyrobami, obejmującą wytwarzanie, mieszanie, używanie i zużywanie, magazynowanie, przechowywanie, obróbkę i przetwarzanie, przelewanie i przepompowywanie, usuwanie, unieszkodliwianie i niszczenie”. Demontaż, magazynowanie, ponowny montaż i unieszkodliwienie zanieczyszczonej izolacji są tym samym czynnościami w rozumieniu rozporządzenia. [194]

Ocena ryzyka rozpoczyna się dlatego od ustalenia, a nie od pomiaru. § 6 ustęp 1 zdanie 1 wymaga od pracodawcy ustalenia, „czy pracownicy wykonują czynności z substancjami niebezpiecznymi albo czy przy czynnościach substancje niebezpieczne mogą powstawać lub być uwalniane”. § 6 ustęp 5 zdanie 1 i 2 wymienia właściwą tu grupę przypadków wyraźnie: uwzględnić należy czynności, przy których także po wyczerpaniu wszystkich technicznych środków ochronnych istnieje możliwość zagrożenia, a dotyczy to „w szczególności prac w zakresie utrzymania sprawności technicznej, w tym prac konserwacyjnych”. Dla substancji bez klasyfikacji dostawcy § 6 ustęp 3 zdanie 1 wymaga własnej klasyfikacji dokonanej przez pracodawcę. [194]

Rozpoznanie przed rozpoczęciem prac i obowiązki podmiotu zlecającego

Od 5 grudnia 2024 roku rozporządzenie zawiera w § 5a odrębny przepis dotyczący podmiotu zlecającego czynności przy obiektach budowlanych lub instalacjach technicznych. Przed rozpoczęciem czynności ma on udostępnić przedsiębiorstwu wykonującemu, pisemnie albo elektronicznie, wszystkie posiadane informacje o historii budowy lub użytkowania dotyczące występujących lub przypuszczalnych substancji niebezpiecznych, a ma przy tym skorzystać, w granicach rozsądnego nakładu, z dostępnych mu dokumentów. Zdanie 3 określa, że substancjami niebezpiecznymi w rozumieniu tego przepisu są te, „które są uwalniane przez czynności i mogą prowadzić do szczególnego zagrożenia zdrowia”. [195]

Po stronie przedsiębiorstwa wykonującego stoi § 6 ustęp 2c. Jeżeli rozpoznanie techniczne jest konieczne do ustalenia, czy przy czynnościach przy obiektach budowlanych lub instalacjach technicznych uwalniane są substancje niebezpieczne i czy mogą one stanowić zagrożenie zdrowia, to rozpoznanie takie jest „warunkiem wykonania czynności”. Brak badania nie jest tym samym stanem, w którym wolno pracować. [195]

Brzmienie przepisu mówi o „obiektach budowlanych lub instalacjach technicznych”. Czy pojazdy, statki i lokomotywy są tym objęte, rozporządzenie nie określa, a wskazówki wykładni do tego nie znalazłem. Dla instalacji stacjonarnych, czyli dla modułów kogeneracyjnych, kotłów, rurociągów i turbin, pytanie to nie powstaje. [195]

Ocenę ryzyka należy udokumentować przed podjęciem czynności i zgodnie z § 6 ustęp 11 zdanie 1 może ją przeprowadzać wyłącznie osoba posiadająca wymagane kompetencje. § 6 ustęp 8 zdanie 2 punkt 5 wymaga w dokumentacji „uzasadnienia, jeżeli przy czynnościach z substancjami niebezpiecznymi rakotwórczymi lub mutagennymi dla komórek rozrodczych kategorii 1A lub 1B pracownicy nie zostali ujęci w rejestrze narażenia według § 10a ustęp 1 zdanie 1”. Nieujęcie wymaga zatem uzasadnienia. [194]

Substytucja i kolejność środków

§ 7 ustęp 3 wymaga, aby na podstawie wyniku oceny możliwości substytucji „w pierwszej kolejności przeprowadzić substytucję”, a to przez substancje, mieszaniny, wyroby lub procesy, które w danych warunkach zastosowania nie są niebezpieczne albo są mniej niebezpieczne. § 7 ustęp 4 porządkuje dalsze stopnie: ukształtowanie procesów i niskoemisyjne formy stosowania według stanu techniki, następnie zbiorowe środki techniczne u źródła zagrożenia i środki organizacyjne, a dopiero potem środki indywidualne wraz ze środkami ochrony indywidualnej. § 7 ustęp 5 zdanie 2 określa, że stosowanie obciążających środków ochrony indywidualnej nie może być środkiem stałym. [194]

Dla substancji rakotwórczych kategorii 1A lub 1B § 10 ustęp 1 zaostrza tę kolejność. Jeżeli substytucja nie jest technicznie możliwa, pracodawca ma zapewnić wytwarzanie i stosowanie w systemie zamkniętym; jeżeli i to nie jest technicznie możliwe, ma zminimalizować narażenie według stanu techniki. § 10 ustęp 4 wskazuje przypadki, w których należy stosować środki ochrony indywidualnej, w tym czynności w obszarze wysokiego ryzyka oraz istotnie podwyższone narażenie na substancje niebezpieczne bez wartości dopuszczalnej na stanowisku pracy lub stężenia tolerowanego. [194]

Niemiecka TRGS 561 wdraża tę kolejność dla omawianego tu przypadku. Punkt 4.1 ustęp 1 wymaga oceny możliwości substytucji i wymienia wyraźnie sprawdzenie, „czy materiały w postaci proszku mogą być zastąpione mniej pylącymi”. Punkt 4.2 ustęp 1 zdanie 1 określa środki służące zapobieganiu i zmniejszaniu powstawania pyłu jako „bezwzględnie konieczne”. Punkt 5.9.3 ustęp 5 wiąże uzupełniający reżim ochronny z czynnościami przy komponentach przemysłowych, „przy których obciążenie chromem(VI) występuje albo przy których nie można go wykluczyć”. [19]

Wartość 1 µg/m³ i to, czego ona nie daje

Dla związków chromu(VI) w Niemczech nie ma wartości dopuszczalnej na stanowisku pracy. TRGS 910 podaje w tabeli 1 stężenie tolerowane 1 µg/m³ dla frakcji wdychalnej ze współczynnikiem przekroczenia 8 i uwagą „siehe TRGS 561“; stężenia akceptowalnego dla tego wpisu nie ustalono. Stężenie odnosi się do zawartości pierwiastka metalu i jest zdefiniowane jako średnia zmianowa z ośmiu godzin. [101]

TRGS 561 określa w punkcie 3.3.4 ustęp 2 odpowiadające temu ryzyko: przy narażeniu 1 µg/m³ przez cały okres pracy zawodowej powstaje dodatkowe statystyczne ryzyko raka płuca rzędu około 4:1000. Powyżej tej wartości występuje wysokie ryzyko, poniżej ryzyko nieokreślalne liczbowo i niższe. Reguła wymaga zachowania tego stężenia i dążenia do dalszej, możliwie najdalej idącej minimalizacji. [19]

Obowiązki z § 6 i § 7 rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych nie są uzależnione od tego, czy ta wartość zostaje przekroczona. Pomiar powietrza nie odpowiada ponadto ani na pytanie o kontakt ze skórą, ani na pytanie o zanieczyszczenie powierzchni; dla zagrożenia przez kontakt ze skórą obowiązuje niemiecka TRGS 401. [194, 99]

Rejestr narażenia

Od zmiany z 2 grudnia 2024 roku rejestr narażenia znajduje się w odrębnym przepisie. § 10a ustęp 1 zdanie 1 wymaga rejestru pracowników, którzy wykonują czynności z substancjami niebezpiecznymi rakotwórczymi, mutagennymi dla komórek rozrodczych lub działającymi szkodliwie na rozrodczość kategorii 1A lub 1B, „przy których ocena ryzyka wykazuje zagrożenie ich zdrowia”, z podaniem czynności oraz poziomu i czasu trwania narażenia. Zgodnie z ustępem 2 przy substancjach rakotwórczych lub mutagennych dla komórek rozrodczych należy go przechowywać 40 lat po ustaniu narażenia; przy zakończeniu stosunku pracy pracownik otrzymuje wyciąg. Zgodnie z ustępem 3 pracodawca może wypełnić te obowiązki, przekazując dane właściwej instytucji ubezpieczenia wypadkowego lub jej związkowi. [196]

Centralna Baza Danych o Narażeniu Niemieckiego Ustawowego Ubezpieczenia Wypadkowego jest utworzoną do tego drogą. Jest tam opisana jako oferta bezpłatna, za pomocą której pracodawcy mogą wypełnić swój obowiązek z rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych; przy korzystaniu z niej obowiązek wydania wyciągu i obowiązek archiwizacji przechodzą na Niemieckie Ustawowe Ubezpieczenie Wypadkowe, a dane są przechowywane co najmniej 40 lat po ustaniu narażenia. [198]

Wersja niemieckiej TRGS 410 z 25 września 2026 roku wprowadziła dla chromu(VI) własne kryterium ujęcia. Zgodnie z punktem 4 ustęp 1 numer 10 pracowników należy ująć, jeżeli „przy czynnościach ze związkami chromu(VI) stężenie 1 µg/m³ jako średnia zmianowa zostaje przekroczone”. Dalsze kryteria tego samego ustępu działają niezależnie od tego, w tym numer 5, gdy jako środek ochronny musi być stosowana ochrona dróg oddechowych, oraz numer 7, gdy nie ma wystarczającej informacji o poziomie możliwego narażenia. [197]

Punkt 4 ustęp 4 tej samej reguły obejmuje omawiane tu czynności bezpośrednio. Pracowników należy ująć także wtedy, gdy prace naprawcze i remontowe, prace konserwacyjne, prace czyszczące, pobieranie próbek przy systemach niezamkniętych, prace rozbiórkowe lub czynności w obszarach zanieczyszczonych wykonywane są powtarzalnie i gdy zagrożenia nie da się wykluczyć na podstawie oceny ryzyka. Ustęp 3 wymienia zagrożenie dermalne jako odrębną podstawę ujęcia. Co do poziomu narażenia punkt 5 ustęp 1 określa, że skutki stosowania środków ochrony indywidualnej pozostają nieuwzględnione. [197]

Obowiązek dotyczy także firm zewnętrznych. Punkt 3 ustęp 7 stwierdza, że ocena ryzyka i prowadzenie rejestru obowiązują również je, że mają one uzyskać od zleceniodawcy niezbędne informacje i że zleceniodawca ma te informacje udostępnić. Dla pracowników tymczasowych zgodnie z ustępem 8 dokumentuje pracodawca użytkownik w okresie skierowania, a agencja pracy tymczasowej przejmuje następnie te dane do własnego rejestru. [197]

Profilaktyczna opieka medycyny pracy i choroba zawodowa

Załącznik część 1 ustęp 1 punkt 1 niemieckiego rozporządzenia o profilaktycznej opiece medycyny pracy wymienia „Chrom-VI-Verbindungen“ na liście substancji. Opiekę obowiązkową należy zapewnić między innymi wtedy, gdy powtarzalnego narażenia nie da się wykluczyć, a substancja niebezpieczna jest rakotwórcza kategorii 1A lub 1B. Zgodnie z § 4 ustęp 2 pracodawca może dopuścić do wykonywania czynności tylko wtedy, gdy pracownik wziął udział w opiece obowiązkowej. Niezależnie od tego zgodnie z częścią 1 ustęp 1 punkt 2 litera i opieka obowiązkowa obowiązuje przy czynnościach z wełnami wysokotemperaturowymi, o ile przy nich mogą być uwalniane pyły włókien zaklasyfikowanych jako rakotwórcze. [199]

Załącznik nr 1 niemieckiego rozporządzenia o chorobach zawodowych wymienia pod numerem 1103 „choroby wywołane chromem lub jego związkami”. Numer listy jest sformułowany otwarcie i nie jest ograniczony do określonego związku ani do określonej czynności. [200]

Nadzór i sankcje

Nadzór jest zadaniem państwa. § 21 ustęp 1 niemieckiej ustawy o ochronie pracy przypisuje go właściwym organom krajów związkowych; od roku kalendarzowego 2026 zgodnie z § 21 ustęp 1a należy corocznie skontrolować co najmniej 5 procent zakładów istniejących w danym kraju związkowym, a od tego minimalnego wskaźnika kontroli nie można odstąpić w prawie krajów związkowych. § 22 ustęp 2 daje uprawnienie do badania metod pracy i wykonywania pomiarów, § 22 ustęp 3 uprawnienie do wydawania nakazów oraz, w razie ich niewykonania, do zakazania objętej nimi pracy. [201]

Rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych uzupełnia te uprawnienia. Zgodnie z § 19 ustęp 3 punkt 3 właściwy organ może nakazać, aby pracodawca spowodował wstrzymanie pracy, jeżeli nie podejmie nakazanych niezbędnych środków niezwłocznie albo w wyznaczonym terminie. Zgodnie z § 19 ustęp 4 należy na żądanie przedstawić mu dowód, że ocena ryzyka została sporządzona przez osobę posiadającą wymagane kompetencje. [196]

Obok tego nadzór sprawują instytucje ubezpieczenia wypadkowego. § 17 ustęp 1 Księgi Siódmej Kodeksu Socjalnego przypisuje im nadzór nad środkami zapobiegawczymi i doradztwo dla przedsiębiorstw. § 19 ustęp 1 daje osobom nadzorującym uprawnienie do wydawania nakazów w pojedynczym przypadku, a przy niebezpieczeństwie zwłoki nakazów natychmiast wykonalnych, § 19 ustęp 2 punkt 5 uprawnienie do ustalenia występowania i stężenia substancji niebezpiecznych albo zlecenia takiego ustalenia na koszt przedsiębiorcy, a punkt 6 uprawnienie do pobierania próbek. Uprawnienia do wstrzymania działalności przepis ten nie zawiera; wstrzymanie działalności przypisane jest organom państwowym. [202, 201]

Znamiona wykroczeń zagrożonych grzywną znajdują się w § 22 ustęp 1 rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych. Objęte są między innymi ocena ryzyka nieudokumentowana, udokumentowana nieprawidłowo lub nieterminowo, nieprowadzony lub nieprawidłowo prowadzony spis substancji niebezpiecznych, podjęcie czynności wbrew § 7 ustęp 1, stałe stosowanie obciążających środków ochrony indywidualnej oraz rejestr narażenia nieprowadzony, prowadzony nieprawidłowo lub niekompletnie i nieprzechowywany przez przewidziany okres. [103]

Wysokość wynika z niemieckiej ustawy o chemikaliach. Dla właściwego tu odesłania obowiązuje zgodnie z § 26 ustęp 3 granica do pięćdziesięciu tysięcy euro. Kto takim działaniem umyślnie naraża życie lub zdrowie innej osoby, podlega zgodnie z § 27 ustęp 2 karze pozbawienia wolności do pięciu lat albo grzywnie; przy nieumyślności granica wynosi zgodnie z § 27 ustęp 4 punkt 2 do dwóch lat. Zgodnie z ustawą o ochronie pracy granica grzywny za naruszenia wykonalnych nakazów sięga do trzydziestu tysięcy euro, a § 26 penalizuje uporczywe powtarzanie oraz umyślne narażenie życia lub zdrowia pracownika. [203, 201]

Odpady

Niemieckie rozporządzenie o katalogu odpadów nie zna kodu odpadu, który nazywałby materiały izolacyjne obciążone chromianami. Przypisanie przebiega przez pary wpisu istotnego i nieistotnego z punktu widzenia zagrożenia. Dla materiału izolacyjnego innego niż azbest w rozważanie wchodzi 17 06 03* „inny materiał izolacyjny, który składa się z substancji niebezpiecznych lub takie substancje zawiera”, z 17 06 04 jako wpisem przeciwnym. Dla okładzin i materiałów ogniotrwałych obowiązują 16 11 03* z procesów metalurgicznych i 16 11 05* z procesów niemetalurgicznych, z 16 11 04 i 16 11 06 jako wpisami przeciwnymi. Dla oddzielonych chromianów obowiązuje 16 09 02* „chromiany, np. chromian potasu, dichromian potasu lub sodu”. Gwiazdka oznacza zgodnie z § 3 ustęp 1 odpad niebezpieczny w rozumieniu § 48 ustawy o gospodarce obiegowej. [204]

Który wpis z pary obowiązuje, rozstrzyga zawartość. Wprowadzenie do załącznika określa w punkcie 2.2.1, że odpad klasyfikuje się jako niebezpieczny, jeżeli zawiera istotne substancje niebezpieczne, z powodu których wykazuje jedną lub więcej właściwości wymienionych w załączniku III dyrektywy 2008/98/WE. Dla właściwej tu właściwości HP 7 rakotwórcze graniczne stężenie dla substancji zaklasyfikowanej jako rakotwórcza kategorii 1A lub 1B z H350 wynosi 0,1 procent. [204, 69]

§ 9a ustęp 1 ustawy o gospodarce obiegowej zakazuje „mieszania, w tym rozcieńczania, odpadów niebezpiecznych z innymi kategoriami odpadów niebezpiecznych lub z innymi odpadami, substancjami lub materiałami”. Ustęp 3 zobowiązuje wytwórców i posiadaczy do niezwłocznego rozdzielenia niedopuszczalnie zmieszanych odpadów, o ile jest to konieczne dla prawidłowego i nieszkodliwego odzysku. § 326 ustęp 1 punkt 2 kodeksu karnego penalizuje nieuprawnione postępowanie z odpadami, które są rakotwórcze dla człowieka. [205, 107]

Odstęp do reżimu azbestowego

Dla azbestu w Niemczech istnieje odrębny tryb postępowania. Niemiecka TRGS 519 wymaga w punkcie 2.7 potwierdzenia kwalifikacji przez pomyślne ukończenie kursu uznanego przez organ i zakończonego egzaminem; potwierdzenie obowiązuje sześć lat. Rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych wymaga w § 11a ustęp 3 dopuszczenia przez organ dla czynności w obszarze wysokiego ryzyka, od 20 grudnia 2025 roku w § 11a ustęp 4a zezwolenia na prace rozbiórkowe w obszarze niskiego i średniego ryzyka, a w § 11a ustęp 4 zgłoszenia najpóźniej tydzień przed rozpoczęciem czynności. Punkt 14.5 TRGS 519 dopuszcza uchylenie środków ochronnych dopiero wtedy, gdy kontrola wzrokowa nie wykazuje widocznego zanieczyszczenia resztkowego, a pomiar daje stężenie włókien poniżej 500 włókien na metr sześcienny. [97, 196]

Dla chromu(VI) na izolowanych gorących elementach nie istnieje żaden z tych punktów. Nie ma obowiązku posiadania kwalifikacji, nie ma dopuszczenia, nie ma zezwolenia, nie ma zgłoszenia przed rozpoczęciem i nie ma pomiaru potwierdzającego. Jedynym przypadkiem zajęcia się sprawą przez organ jest zawiadomienie zgodnie z § 10a ustęp 5 rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych, a następuje ono w terminie dwóch miesięcy po podjęciu czynności i tylko wtedy, gdy wartość dopuszczalna na stanowisku pracy nie jest zachowana albo gdy praca odbywa się w obszarze wysokiego ryzyka. Tę samą asymetrię opisuje rozdział 25 dla pozostałych rozpatrywanych porządków prawnych. [196]

Co nazywają przepisy niemieckie

Niemcy są spośród rozpatrywanych tu porządków prawnych jedynym, w którym ten przypadek zastosowania ma w przepisach podustawowych własny punkt. TRGS 561 opisuje w punkcie 5.9.3, że na termicznie obciążonych komponentach przemysłowych ze stali stopowej z chromem mogą powstawać związki chromu(VI), że mogą się one odkładać w materiałach izolacyjnych lub pastach montażowych i że przy pracach demontażowych i utrzymaniowych może nastąpić narażenie. Jako czynniki wpływające wymienia temperaturę stali, udział chromu w stopie, czas reakcji, obecność tlenków metali alkalicznych i metali ziem alkalicznych z materiałów izolacyjnych lub past montażowych oraz tlen i wilgotność powietrza w pobliżu powierzchni. Co do mechanizmu stwierdza, że nie jest on obecnie jeszcze wyjaśniony. [19]

Trzy branżowe instytucje ubezpieczenia wypadkowego opisują ten sam stan rzeczy na swoich stronach branżowych. BG ETEM podaje zakres temperatur od około 350 do 800 °C i kontakt stali stopowych z chromem z materiałami izolacyjnymi lub pastami montażowymi zawierającymi metale alkaliczne i metale ziem alkalicznych. BG Verkehr podaje żółtawe osady na stali nierdzewnej przy zdejmowaniu materiałów izolacyjnych i stwierdza, że zagadnienie to jest dla maszynowni statków i silników samochodowych przedmiotem własnych badań. BG BAU rozróżnia według występowania materiałów izolacji cieplnej zawierających metale alkaliczne i metale ziem alkalicznych i wskazuje na wiodącą rolę BG ETEM. [2, 206, 207]

Samo rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych tego przypadku nie nazywa. Obejmuje go przez pojęcie substancji niebezpiecznej, pojęcie czynności i obowiązek ustalenia z § 6 ustęp 1. TRGS 910 go nie nazywa i odsyła tylko w kolumnie uwag do TRGS 561. Rozporządzenie o katalogu odpadów nie zna własnego kodu. Rozporządzenie o profilaktycznej opiece medycyny pracy wymienia związki chromu(VI) i wełny wysokotemperaturowe oddzielnie, nie łącząc ich. [194, 101, 204, 199]

Co z tego wynika dla zakładu w Niemczech

Z wymienionych przepisów wynika sprawdzalny zestaw dokumentów. Należą do niego udokumentowana i sporządzona przez osobę posiadającą wymagane kompetencje ocena ryzyka dla połączenia materiałów gorącego elementu ze stali stopowej z chromem i zasadowego materiału izolacyjnego oraz przeprowadzona i uzasadniona ocena możliwości substytucji według § 7 ustęp 3. Należą do niego informacja podmiotu zlecającego według § 5a i rozpoznanie techniczne według § 6 ustęp 2c. Należą do niego instrukcja stanowiskowa i roczne szkolenie według § 14. Należą do niego wpis do rejestru narażenia albo jego uzasadnienie według § 10a w związku z TRGS 410, zapewnienie obowiązkowej opieki profilaktycznej oraz klasyfikacja odpadu według zawartości. [194, 195, 196, 197, 199, 204]

Żaden z tych punktów nie wymaga pomiaru i żaden nie odpada wskutek ujemnego wyniku pomiaru. Obowiązek powstaje z możliwością powstania, a wykluczenie tej możliwości jest tym, co trzeba by wykazać.