31. O wyborze cytowanych przepisów

W niniejszej analizie często cytowane są przepisy niemieckie, w szczególności TRGS 561 i niemieckie rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych (Gefahrstoffverordnung). Są na to dwa powody. Pracuję z Niemiec, wspólnie z kolejnym ekspertem ds. chromianów, który działa w ochronie pracy i środowiska. A niemiecka TRGS 561 opisuje omawiany tu przypadek zastosowania wyraźnie, z termicznie obciążonymi komponentami przemysłowymi ze stali stopowej z chromem, z tlenkami metali alkalicznych i metali ziem alkalicznych z materiałów izolacyjnych i past montażowych oraz z własnym katalogiem środków. [19]

Surowszych kryteriów niż prawo europejskie nie ustanawia ona przy tym. Formułuje podejście dyrektywy 2004/37/WE dla tego przypadku. Dyrektywa wymaga od ponad dwudziestu lat, aby przy wszystkich czynnościach z możliwością narażenia ustalać rodzaj, zakres i czas trwania narażenia i uwzględniać przy tym dalsze drogi narażenia, w tym wchłanianie do skóry lub przez skórę. Obowiązuje ona we wszystkich państwach członkowskich. [18]

W praktyce ocena opiera się przeważnie na pomiarach powietrza, ponieważ wartości wiążące ustalono jako stężenia w powietrzu. Dla zagrożenia przez kontakt ze skórą istnieje w Niemczech wraz z TRGS 401 odrębna procedura oceny, która występuje obok pomiaru powietrza. [99]

Związki chromu(VI) są pod tym względem niezwykłe. Lista wartości MAK i BAT 2026 prowadzi je z oznaczeniem wchłaniania przez skórę H, oznaczeniem uczulania Sh, kategorią rakotwórczości 1 i kategorią mutagenności komórek rozrodczych 2. Według tabeli 2 niemieckiej TRGS 401 połączenie wchłaniania przez skórę z klasyfikacją jako rakotwórcze kategorii 1 daje przy każdym rodzaju kontaktu wysokie zagrożenie, bez progu dla czasu trwania lub powierzchni. Chromian wapnia i chromian sodu są dodatkowo sklasyfikowane jako bardzo toksyczne dla organizmów wodnych, powodujące długotrwałe skutki. Obok siebie znajdują się tym samym cztery poziomy oceny, inhalacyjny, dermalny, doustny i środowiskowy. Azbest nie nosi ani zwrotu wskazującego rodzaj zagrożenia odniesionego do skóry, ani zagrożenia dla wód. [102, 99, 98]

Dla pomiaru powietrza wynika z tego praktyczna granica. Skupiska pyłu zawierającego chromiany w izolacjach, na kołnierzach i w pustych przestrzeniach uwalniają się dopiero przy manipulowaniu. Ogólny pomiar powietrza w pomieszczeniu ich nie obejmuje. Niemiecka TRGS 561 wychodzi dlatego w punkcie 5.9.3 ustęp 5 od czynności i wymaga minimalizacji powstawania i rozprzestrzeniania się pyłu, aż po przykrywanie krat pomostowych, do tego kombinezonu ochrony chemicznej typu 5 z kapturem, rękawic tekstylnych powlekanych nitrylem, ochrony oczu, ochrony dróg oddechowych co najmniej FFP2, a przy czynnościach dłużej trwających półmasek z filtrami P3, oraz usuwania zanieczyszczonej jednorazowej odzieży ochronnej. [19]

To samo dotyczy popiołów zawierających chromiany przy remoncie wewnątrz pieców spalania. Montuje się tam rusztowania, a elementy rusztu ze stali nierdzewnej są nie tylko obchodzone i poddawane przeglądowi, lecz także obrabiane powierzchniowo, demontowane i wymieniane. Z własnej pracy w polu znane są podwyższone obciążenia powietrza związkami chromu(VI) przy takich pracach; odpowiadające im wartości pomiarowe nie są publiczne i nie są tutaj podawane.

Pojedynczy pomiar i tak nie nadaje się tam jako miara, ani do uznania braku zagrożenia, ani do jego wykazania. Zawartość tlenków zasadowych we wsadzie waha się i nie jest określona wyłącznie przez skład odpadów. Paoletti podaje zawartość tlenku wapnia w odpadach komunalnych na około 3 procent i opisuje na tej podstawie powstawanie chromianu wapnia między 500 a 850 °C przy wystarczającym ciśnieniu parcjalnym tlenu. Dochodzi do tego dodawanie sorbentów zawierających wapń w eksploatacji instalacji. Przy kondycjonowanej sorpcji na sucho następuje to za kotłem, przy temperaturach spalin około 130 do 150 °C, przy absorpcji natryskowej mlekiem wapiennym między 140 a 200 °C, a więc poza oknem powstawania. Przy odsiarczaniu bezpośrednim natomiast wodorotlenek wapnia lub mączkę wapienną wprowadza się do komory paleniskowej przy około 900 °C albo do dalszych ciągów kotłowych przy około 350 °C, w udokumentowanym zastosowaniu z dawkami od 140 do 375 kilogramów na godzinę. Dla oceny remontu należy zatem wyjaśnić, jaką metodę odsiarczania prowadzi instalacja i w którym miejscu wprowadzany jest sorbent. [50, 149, 150]

Czego nie odwzorowuje pomiar powietrza: wynik z rąk we francuskim badaniu polowym

Francuskie badanie polowe mierzy nie tylko powierzchnie, lecz także ręce. Przed demontażem wartość leżała poniżej granicy oznaczalności 40 ng, po demontażu wynosiła 45,4 ng, a autorzy wyraźnie stwierdzają zanieczyszczenie rąk mimo noszonych jednorazowych rękawic nitrylowych. Noszono ponadto jednorazowe półmaski FFP3 i kombinezon roboczy typu 5. W tym samym przebiegu wartości w powietrzu pozostały niskie, a wartości w moczu jedenastu badanych mechaników wynosiły średnio 0,26 µg na gram kreatyniny, a więc poniżej biologicznej wartości odniesienia 0,54. Narażenie przez skórę nie jest w tej konstelacji odwzorowywane ani przez pomiar powietrza, ani przez monitoring biologiczny. [5]

Rękawica nie jest przy tym słabym miejscem. Rękawica nitrylowa oddziela skórę od substancji; otwarte pozostają zakończenie rękawa, przez które wnika pył, oraz moment zdejmowania, w którym zanieczyszczona strona zewnętrzna dotyka wnętrza dłoni. W praktyce zakleja się dlatego przejście między rękawicą a rękawem kombinezonu, podobnie jak przejście między kombinezonem a obuwiem. W kombinezonach ochronnych typu 5 i 6 uszczelnione szwy i przykryte zapięcia należą do cech wyrobu, a oba zaklejone przejścia zamykają miejsca, których sam wyrób zamknąć nie może. Niemiecka reguła DGUV 112-189 stwierdza do tego ogólnie, że funkcję ochronną spełnia wyłącznie odzież zamknięta, i wymienia dla ryzyka zanieczyszczenia szczelność jako wymaganie wobec odzieży ochronnej. Autorzy francuskiego badania wyciągają ze swojego wyniku ten sam kierunek i wyraźnie zalecają poprawę protokołów zdejmowania środków ochrony indywidualnej oraz mycia rąk przed ich noszeniem i po nim. [5, 133]

To samo badanie wykazało w pobranych materiałach izolacyjnych ślady chromu(VI) od 0,01 do 0,2 mg/kg, a w jednej próbce ceramiczne włókna ogniotrwałe, które są klasyfikowane jako rakotwórcze kategorii 1B przy wdychaniu. Pozostałe próbki składały się z włókien szklanych lub krzemianowych. [5]

Kierunek rozwoju pokazuje Australia. Od 1 grudnia 2026 roku Safe Work Australia nie wydaje już wartości dopuszczalnych na stanowisku pracy dla genotoksycznych czynników rakotwórczych bez wartości progowej, włącznie ze związkami chromu(VI). Miejsce wartości granicznej zajmuje obowiązek wyeliminowania narażenia albo zminimalizowania go w stopniu tak dużym, jak jest to rozsądnie wykonalne. [58]