35. Obowiązki w Unii Europejskiej

Krajowe przepisy państw członkowskich wdrażają prawo Unii. Ten rozdział zestawia to, czego wymaga samo prawo Unii, i oddziela przy tym prawo ochrony pracy od prawa o substancjach i od prawa odpadowego. Wykonanie należy do państw członkowskich; obowiązki powstają dla zakładu z odpowiedniego prawa krajowego.

Zakres zastosowania dyrektywy 2004/37/WE

Dyrektywa obowiązuje zgodnie z artykułem 3 ustęp 1 „w stosunku do czynności, przy których pracownicy w wyniku swojej pracy są lub mogą być narażeni na czynniki rakotwórcze, mutageny lub substancje reprotoksyczne”. Wiąże się tym samym z narażeniem przy czynności. Artykuł 2 litera a podpunkt i definiuje czynnik rakotwórczy przez kryteria klasyfikacji załącznika I rozporządzenia (WE) nr 1272/2008 i nie zawiera ograniczenia do substancji kupionych, wprowadzonych do obrotu lub świadomie stosowanych. Chromian wapnia i chromian sodu są w załączniku VI część 3 tego rozporządzenia zaklasyfikowane w sposób zharmonizowany jako rakotwórcze kategorii 1B. [208, 63]

Obok tego artykuł 2 litera a podpunkt ii obejmuje substancje i mieszaniny, które są „uwalniane w procesie wymienionym w tym załączniku”. Załącznik I zawiera do tego wpisy odniesione do procesów, w tym prace z narażeniem na respirabilną krystaliczną krzemionkę i na emisje z silników Diesla. Prawodawca Unii nazwał cel tego załącznika w motywie 17 dyrektywy (UE) 2017/2398: dla respirabilnej krystalicznej krzemionki powstającej w procesie pracy nie istnieje klasyfikacja według rozporządzenia (WE) nr 1272/2008, dlatego jej ujęcie w załączniku I uznano za wskazane. Dla substancji powstałej w procesie, która nosi klasyfikację zharmonizowaną, obowiązuje tym samym już podpunkt i. [208, 86]

Artykuł 3 ustęp 2 wymaga dla każdej czynności, przy której może wystąpić narażenie, ustalenia rodzaju, zakresu i czasu trwania narażenia oraz powtórzenia oceny przy każdej zmianie warunków. Artykuł 3 ustęp 3 określa, że przy ocenie ryzyka „należy uwzględnić wszystkie inne drogi narażenia, np. wchłanianie do skóry lub przez skórę”. [18]

Zastąpienie, system zamknięty, minimalizacja

Artykuł 4 ustęp 1 wymaga od pracodawcy zmniejszenia stosowania, „w szczególności przez zastąpienie, w zakresie technicznie możliwym, substancjami, mieszaninami lub procesami, które przy ich stosowaniu nie są niebezpieczne lub są mniej niebezpieczne”. Artykuł 5 ustęp 2 wymaga, aby w przypadku, gdy substytucja nie jest technicznie możliwa, wytwarzanie i stosowanie odbywało się w systemie zamkniętym. Artykuł 5 ustęp 3 wymaga, aby w przypadku, gdy i to nie jest technicznie możliwe, aby narażenie „zostało zmniejszone do tak niskiego poziomu, na jaki pozwalają możliwości techniczne”. [208]

Artykuł 5 ustęp 5 wymienia poszczególne środki. Litera c wymaga ukształtowania procesów pracy i środków technicznych w celu uniknięcia uwalniania na stanowisku pracy albo utrzymania go na możliwie najniższym poziomie. Litera l wymaga zapewnienia bezpiecznego magazynowania, przenoszenia i transportu, między innymi przez hermetycznie zamykane i wyraźnie oznakowane pojemniki. Litera m wymaga tego samego dla zbierania, magazynowania i usuwania odpadów. Dla demontażu, magazynowania przejściowego i unieszkodliwienia zanieczyszczonej izolacji wszystkie trzy kroki są tym samym uregulowane bezpośrednio. [208]

Ogólna kolejność znajduje się w dyrektywie ramowej 89/391/EWG. Artykuł 6 ustęp 2 wymienia jako zasady między innymi unikanie ryzyka, zwalczanie zagrożeń u źródła, uwzględnianie stanu techniki oraz pierwszeństwo ochrony zbiorowej przed ochroną indywidualną. Artykuł 9 ustęp 1 litera a wymaga posiadania oceny zagrożeń występujących na stanowisku pracy; ukształtowanie dokumentacji ustęp 2 pozostawia państwom członkowskim. [209]

Wiążąca wartość graniczna

Załącznik III część A dyrektywy 2004/37/WE podaje wpis „związki chromu(VI), które są rakotwórcze w rozumieniu artykułu 2 litera a podpunkt i (jako chrom)” z wartością graniczną 0,005 mg/m³ jako średnią ważoną w czasie w okresie ośmiu godzin. Wartości krótkoterminowej nie ustalono, a kolumna z uwagą jest pusta. Kolumna przejściowa podaje 0,010 mg/m³ do 17 stycznia 2025 roku i 0,025 mg/m³ do tej samej daty dla prac spawalniczych i cięcia plazmowego oraz podobnych procesów powodujących powstawanie dymu. [208, 86]

Artykuł 5 ustęp 4 określa, że narażenie nie może przekraczać wartości granicznych załącznika III. Obowiązki z artykułów 3, 4 oraz 5 ustępy od 1 do 3 nie są uzależnione od tego, czy ta wartość zostaje osiągnięta; wiążą się z wynikiem oceny. Niemcy stosują dla chromu(VI) niższą wartość 1 µg/m³, Niderlandy z 0,001 mg/m³ tę samą niższą wartość, obie liczone jako chrom. [208, 101]

Rejestr, nadzór nad zdrowiem i czterdzieści lat

Rejestr narażonych pracowników znajduje się w artykule 12 litera c. Pracodawca prowadzi według niego aktualizowaną listę pracowników zatrudnionych przy czynnościach, dla których ocena wskazuje ryzyko, „z podaniem narażenia, na jakie mogli być narażeni”, o ile informacja ta jest dostępna. Artykuł 15 ustęp 1 wymaga dla czynników rakotwórczych i mutagenów przechowywania tej listy i dokumentacji medycznej przez co najmniej 40 lat po ustaniu narażenia. [208]

Artykuł 15 ustęp 2 reguluje przypadek zaprzestania działalności: jeżeli przedsiębiorstwo zaprzestaje działalności, dokumenty te należy udostępnić właściwemu organowi. Artykuł 14 ustęp 8 wymaga zgłaszania właściwemu organowi wszystkich przypadków nowotworów, które według prawa krajowego uznano za następstwo narażenia w pracy. Artykuł 10 ustęp 2 określa, że koszty środków higieny i ochrony nie mogą obciążać pracowników. [208]

Prawo o substancjach: klasyfikacja, zezwolenie, ograniczenie

Klasyfikacja zharmonizowana znajduje się w załączniku VI część 3 rozporządzenia (WE) nr 1272/2008. Chromian wapnia nosi numer indeksowy 024-008-00-9 i jest zaklasyfikowany jako rakotwórczy kategorii 1B z H350. Chromian sodu nosi numer indeksowy 024-018-00-3 i jest zaklasyfikowany jako rakotwórczy, mutagenny dla komórek rozrodczych i działający szkodliwie na rozrodczość, w każdym przypadku kategorii 1B. Wpis zbiorczy 024-017-00-8 obejmuje „związki chromu(VI), z wyjątkiem chromianu baru oraz związków wymienionych w tym załączniku odrębnie” z H350i. [63]

Obowiązek uzyskania zezwolenia według tytułu VII rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 dotyczy substancji ujętych w załączniku XIV. Są tam między innymi tritlenek chromu jako pozycja 16, dichromian sodu jako pozycja 18, chromian potasu jako pozycja 21 i chromian sodu jako pozycja 22, w każdym przypadku z datą ostateczną w roku 2017. Chromianu wapnia w załączniku XIV nie ma. Artykuł 56 ustęp 1 zakazuje producentom, importerom i dalszym użytkownikom wprowadzania do obrotu substancji z załącznika XIV w celu zastosowania albo stosowania jej samemu, o ile nie ma zezwolenia ani wyjątku. [210, 66]

Pojęcie zastosowania jest w artykule 3 punkt 24 ujęte szeroko i obejmuje między innymi przechowywanie, przetrzymywanie i obróbkę. Artykuł 2 ustęp 2 wyłącza odpady z pojęcia substancji w rozumieniu tego rozporządzenia. Czy powstanie chromianu na elemencie i jego dalsze używanie jest zastosowaniem w rozumieniu tego rozporządzenia, nie jest omówione w przeanalizowanych tekstach prawnych i dokumentach urzędowych; źródła do tego nie znalazłem. [60, 66]

Europejska Agencja Chemikaliów opublikowała 29 kwietnia 2025 roku propozycję ograniczenia dla substancji chromu(VI). Przewiduje ona zakaz, od którego ma zostać wyłączonych sześć kategorii zastosowań, o ile zachowują one ustalone granice narażenia pracowników i emisji do środowiska; kategoriami tymi są formulacja mieszanin, galwanizacja na podłożach z tworzyw sztucznych i na podłożach metalowych, stosowanie podkładów i innych zawiesin, inna obróbka powierzchniowa oraz dodatki funkcjonalne lub środki pomocnicze w procesie. Agencja opisuje propozycję jako możliwe zastąpienie dotychczasowego obowiązku uzyskania zezwolenia i podaje sześciomiesięczną konsultację od 18 czerwca 2025 roku. Stanu postępowania w październiku 2026 roku nie mogłem wykazać. [211, 59]

Propozycja jest ukształtowana dla substancji chromu(VI) wprowadzonych do obrotu i świadomie stosowanych oraz dla wymienionych kategorii zastosowań. Materiały izolacyjne, izolacje i chromiany powstałe in situ nie występują w komunikacie prasowym ani we wpisie w rejestrze. [211]

Prawo odpadowe Unii

Artykuł 7 ustęp 1 dyrektywy 2008/98/WE określa, że wykaz odpadów jest wiążący w zakresie ustalenia odpadów, które należy zaklasyfikować jako niebezpieczne. Ustęp 2 pozwala państwom członkowskim zaklasyfikować odpad jako niebezpieczny także wtedy, gdy nie jest on jako taki wskazany w wykazie, o ile wykazuje jedną z właściwości załącznika III. Ustęp 4 zakazuje osiągania przeklasyfikowania na odpad inny niż niebezpieczny „przez rozcieńczenie lub zmieszanie odpadów”. Artykuł 18 ustęp 1 zakazuje mieszania odpadów niebezpiecznych i określa, że mieszanie obejmuje rozcieńczanie substancji niebezpiecznych. [212]

Wykaz znajduje się w załączniku do decyzji 2000/532/WE. Właściwe są 17 06 03* dla innego materiału izolacyjnego, który składa się z substancji niebezpiecznych lub takie substancje zawiera, 16 11 03* i 16 11 05* dla zużytych okładzin i materiałów ogniotrwałych z procesów metalurgicznych i z procesów niemetalurgicznych oraz 16 09 02* dla chromianów. Komunikat Komisji 2018/C 124/01 objaśnia pojęcie wpisów zwierciadlanych i wymienia w swoim załączniku normę EN 15192 dotyczącą oznaczania chromu sześciowartościowego w materiałach stałych. [213, 214]

Odstęp do dyrektywy azbestowej

Dyrektywa 2009/148/WE reguluje dla azbestu obowiązki, których dyrektywa 2004/37/WE dla czynników rakotwórczych w ogólności nie zawiera. Artykuł 11 wymaga przed rozpoczęciem prac rozbiórkowych, utrzymaniowych lub renowacyjnych wszystkich niezbędnych działań w celu ustalenia materiałów przypuszczalnie zawierających azbest, a to przez uzyskanie informacji od właściciela i z odpowiednich rejestrów. Artykuł 4 wymaga zgłoszenia właściwemu organowi przed rozpoczęciem prac, z podaniem między innymi liczby uczestniczących pracowników i dokumentów potwierdzających ich szkolenie. Artykuł 13 wymaga planu prac przed rozpoczęciem, a po zakończeniu sprawdzenia, że zagrożenie już nie występuje. Artykuł 14 wraz z załącznikiem Ia ustala wymagania minimalne co do treści, czasu trwania i częstotliwości szkolenia, a artykuł 15 zezwolenie dla przedsiębiorstwa. [215]

Dyrektywa 2004/37/WE nie zna zgłoszenia przed rozpoczęciem. Jej artykuł 6 wymaga informacji dla organu tylko „na żądanie”. Rejestr i czterdziestoletni okres są w obu dyrektywach uregulowane jednakowo. Różnica leży przy uprzednim ustaleniu, zgłoszeniu, planie prac, wymaganiach minimalnych co do szkolenia i zezwoleniu dla przedsiębiorstwa. [208, 215]

Czego Unia nie nazywa

W przeanalizowanych aktach prawnych i dokumentach urzędowych Unii powstawanie chromianów na izolowanych gorących elementach ze stali stopowej z chromem nie jest nazwane. Przeanalizowano wersje skonsolidowane dyrektyw 2004/37/WE, 89/391/EWG, 2009/148/WE i 2008/98/WE, decyzji 2000/532/WE oraz rozporządzeń (WE) nr 1907/2006 i nr 1272/2008, do tego komunikat 2018/C 124/01 oraz dostępne publikacje Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy. Żaden z ośmiu wpisów odniesionych do procesów w załączniku I dyrektywy 2004/37/WE nie dotyczy izolacji ani gorących elementów. [208, 212, 214]

Najbliższy tematycznie dokument Komisji omawia chrom(VI) powstający w procesie wyłącznie przy spawaniu, przy cięciu termicznym i przy podobnych procesach powodujących powstawanie dymu. Materiały izolacji cieplnej, tlenek wapnia i powstawanie na gorących powierzchniach ze stali nierdzewnej poza tymi procesami nie występują tam. Jest to stwierdzenie o przeanalizowanym zasobie, a nie wypowiedź o obowiązkach; te wynikają z brzmienia artykułów 2, 3, 4 i 5. [216, 208]

Co z tego wynika

Dla zakładu w państwie członkowskim obowiązek powstaje z krajowego prawa wdrażającego. Miara oceny prawa Unii jest przy tym w trzech miejscach surowsza niż pytanie o pomiar. Ocena według artykułu 3 ustęp 2 jest odniesiona do czynności i należy ją powtarzać przy każdej zmianie warunków. Wchłanianie przez skórę należy zgodnie z artykułem 3 ustęp 3 wyraźnie uwzględnić. Zmniejszenie według artykułu 5 ustęp 3 nie jest powiązane z żadnym progiem; obowiązuje, gdy tylko system zamknięty nie jest technicznie możliwy. Państwo członkowskie może przewidzieć surowsze przepisy; dyrektywa ustala wymagania minimalne. [208]