30. Skutki prawne nieprzestrzegania przepisów

Dotychczasowe rozdziały dotyczą drogi powstawania, materiału dowodowego i obowiązków. Ten rozdział dotyczy tego, co następuje, gdy obowiązki te nie są spełniane. Przedstawienie ogranicza się do prawa obowiązującego i przy każdym stwierdzeniu podaje źródło. Istotne jest, że we wszystkich czterech przedstawionych porządkach prawnych sankcja wiąże się z zaniechanym obowiązkiem, a nie z już powstałą szkodą na zdrowiu.

Niemcy: wykroczenie, przestępstwo i regres

Niemieckie rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych wymienia naruszenia swoich podstawowych obowiązków w § 22 ustęp 1. Przepis rozpoczyna się słowami: „Ordnungswidrig im Sinne des § 26 Absatz 1 Nummer 8 Buchstabe b des Chemikaliengesetzes handelt, wer vorsätzlich oder fahrlässig“, czyli: kto działa umyślnie lub nieumyślnie, popełnia wykroczenie w rozumieniu § 26 ustęp 1 punkt 8 litera b niemieckiej ustawy o chemikaliach. Dla omawianego stanu rzeczy istotne są trzy punkty. Punkt 1a obejmuje ocenę ryzyka, która wbrew § 6 ustęp 8 zdanie 1 nie została udokumentowana albo została udokumentowana nieprawidłowo, niekompletnie lub nieterminowo. Punkt 3 obejmuje tego, kto dopuszcza do podjęcia pracy wbrew § 7 ustęp 1, a więc zanim przeprowadzono ocenę ryzyka i podjęto wymagane środki ochronne. Punkt 5 obejmuje tego, kto wbrew § 7 ustęp 7 zdanie 1 nie sprawdza lub nie sprawdza w terminie działania i skuteczności technicznych środków ochronnych [103].

Wysokość grzywny wynika nie z samego rozporządzenia, lecz z ustawy o chemikaliach. § 26 ustęp 3 stopniuje kwoty maksymalne; za naruszenia na podstawie § 26 ustęp 1 punkt 8 litera b, a więc za przepisy służące ochronie pracowników, grzywna wynosi do 50 000 euro [104].

Powyżej wykroczenia zaczyna się prawo karne, i to bez konieczności powstania szkody. § 22 ustęp 2 rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych stanowi: „Wer durch eine in Absatz 1 bezeichnete Handlung das Leben oder die Gesundheit eines anderen oder fremde Sachen von bedeutendem Wert gefährdet, ist nach § 27 Absatz 2 bis 4 des Chemikaliengesetzes strafbar.“ [103] § 27 ustęp 2 ustawy o chemikaliach przewiduje za umyślne narażenie karę pozbawienia wolności do pięciu lat albo grzywnę, ustęp 4 za działanie nieumyślne karę pozbawienia wolności do dwóch lat albo grzywnę. Usiłowanie jest karalne na podstawie ustępu 3. Znamieniem czynu jest narażenie życia lub zdrowia, a nie ich naruszenie [105].

Konstrukcja ta ma dla omawianego stanu rzeczy istotne znaczenie. Choroba zawodowa wywołana chromem(VI) ujawnia się z opóźnieniem liczonym w latach, a nawet dziesięcioleciach. Przepis karny wymagający powstałej szkody byłby w tym okresie praktycznie bezskuteczny. Czyn narażenia natomiast obejmuje moment, w którym czynność jest wykonywana bez oceny i bez środków ochronnych.

Do tego dochodzi regres instytucji ubezpieczenia wypadkowego. Zgodnie z § 110 niemieckiej Księgi Siódmej Kodeksu Socjalnego (Siebtes Buch Sozialgesetzbuch) osoby, których odpowiedzialność jest ograniczona na podstawie §§ 104 do 107, odpowiadają wobec instytucji ubezpieczenia społecznego za wydatki powstałe wskutek zdarzenia ubezpieczeniowego, jeżeli spowodowały to zdarzenie „vorsätzlich oder grob fahrlässig“, czyli umyślnie lub przez rażące niedbalstwo. Wina musi odnosić się jedynie do działania lub zaniechania, które spowodowało zdarzenie ubezpieczeniowe. Odpowiedzialność jest ograniczona co do wysokości do cywilnoprawnego roszczenia odszkodowawczego; zamiast renty można żądać wartości skapitalizowanej. Instytucja może według słusznego uznania w całości lub w części zrezygnować z roszczenia [106]. Przy uznanej chorobie zawodowej z wieloletnimi kosztami renty, leczenia i rehabilitacji regres ten jest z reguły ekonomicznie największą pozycją i dotyka tego, czyja odpowiedzialność wobec pracownika jest sama ograniczona.

Po stronie środowiskowej obowiązuje § 326 ustęp 1 niemieckiego kodeksu karnego (Strafgesetzbuch). Obejmuje on tego, kto odpady poza zakładem dopuszczonym do tego celu albo z istotnym odstępstwem od przewidzianej lub dopuszczonej procedury zbiera, przewozi, przetwarza, odzyskuje, magazynuje, składuje, odprowadza, usuwa lub nimi handluje, o ile odpady należą do jednej z wymienionych kategorii zagrożeń. Należą do nich odpady, które są „für den Menschen krebserzeugend, fortpflanzungsgefährdend oder erbgutverändernd“, czyli rakotwórcze, działające szkodliwie na rozrodczość lub mutagenne dla człowieka. Zagrożenie karą wynosi do pięciu lat pozbawienia wolności albo grzywnę, przy działaniu nieumyślnym zgodnie z ustępem 5 punkt 1 do trzech lat [107]. Izolacje, osady i popioły zawierające chromiany objęte są tym ujęciem z chwilą, gdy są traktowane jako odpad; klasyfikacja wynika przy tym nie ze stanu dostawy, lecz ze stanu użytkowania.

Niderlandy: obowiązek substytucji, kara administracyjna i przestępstwo gospodarcze

Niderlandzkie rozporządzenie o warunkach pracy (Arbeidsomstandighedenbesluit) reguluje czynności z substancjami rakotwórczymi w rozdziale 4 części 2. Artykuł 4.17 nosi tytuł „Voorkomen van blootstelling; vervangen“ i wymaga środków technicznych i organizacyjnych, które możliwie najpełniej zapobiegają możliwości narażenia u źródła, przede wszystkim przez zastąpienie substancji lub procesów rakotwórczych, mutagennych lub działających szkodliwie na rozrodczość, „voor zover dit technisch uitvoerbaar is“, czyli w zakresie technicznie wykonalnym, substancjami lub procesami, przy których pracownicy nie są narażeni lub są narażeni w mniejszym stopniu [109]. Pierwszeństwo substytucji jest zatem sformułowane podobnie jak w prawie niemieckim, lecz z kryterium wykonalności technicznej.

Nieprzestrzeganie obowiązków wynikających z ustawy o warunkach pracy (Arbeidsomstandighedenwet) i z przepisów na niej opartych stanowi zgodnie z artykułem 33 ustęp 1 i 2 wykroczenie. Artykuł 34 ustęp 1 powierza nałożenie kary administracyjnej wyznaczonemu do tego urzędnikowi. Zgodnie z artykułem 34 ustęp 3 kara pieniężna wynosi najwyżej kwotę piątej kategorii według artykułu 23 ustęp 4 niderlandzkiego kodeksu karnego [108]; kwota ta od 1 stycznia 2026 roku wynosi 110 000 euro, a kwota szóstej kategorii 1 100 000 euro [111]. Przy naruszeniu tego samego rodzaju w ciągu poprzedzających pięciu lat artykuł 34 ustęp 5 podwyższa karę pieniężną o 100 procent, a przy dwóch wcześniejszych naruszeniach lub przy naruszeniach uznanych za ciężkie zgodnie z ustępami 6 i 7 o 200 procent; przy naruszeniach ciężkich ustęp 9 wydłuża okres odniesienia do dziesięciu lat [108].

Przepis karny znajduje się w artykule 32 ustawy o warunkach pracy (Arbeidsomstandighedenwet): „Het is de werkgever verboden handelingen te verrichten of na te laten in strijd met deze wet of de daarop berustende bepalingen indien daardoor, naar hij weet of redelijkerwijs moet weten, levensgevaar of ernstige schade aan de gezondheid van een of meer werknemers ontstaat of te verwachten is.“ [108] Pracodawcy zakazuje się zatem działania lub zaniechania sprzecznego z tą ustawą lub z przepisami na niej opartymi, jeżeli powstaje przez to albo jest do przewidzenia, jak wie lub rozsądnie wiedzieć powinien, zagrożenie życia albo poważna szkoda na zdrowiu jednego lub większej liczby pracowników. Miarą nie jest więc sama pozytywna wiedza, lecz również to, co pracodawca rozsądnie wiedzieć powinien. Artykuł 1 punkt 1 ustawy o przestępstwach gospodarczych (Wet op de economische delicten) wymienia artykuł 32 ustawy o warunkach pracy wyraźnie jako przestępstwo gospodarcze. Zgodnie z artykułem 2 ustęp 1 tej samej ustawy czyny te są występkami, o ile popełniono je umyślnie, a w pozostałych przypadkach wykroczeniami. Artykuł 6 ustęp 1 punkt 1 przewiduje za czyn umyślny karę pozbawienia wolności do sześciu lat, karę pracy społecznej albo grzywnę piątej kategorii, a punkt 4 za wykroczenie areszt do roku, karę pracy społecznej albo grzywnę czwartej kategorii [110].

Zjednoczone Królestwo: COSHH i Health and Safety at Work etc. Act

Regulation 7(1) Control of Substances Hazardous to Health Regulations 2002 stanowi: „Every employer shall ensure that the exposure of his employees to substances hazardous to health is either prevented or, where this is not reasonably practicable, adequately controlled.“ Regulation 7(2) wskazuje pierwszeństwo substytucji: „substitution shall by preference be undertaken“, przy czym pracodawca w zakresie rozsądnie wykonalnym zastępuje stosowanie substancji niebezpiecznej substancją lub procesem, który eliminuje lub zmniejsza zagrożenie. Jeżeli zapobieżenie narażeniu na czynnik rakotwórczy nie jest rozsądnie wykonalne, regulation 7(5) wymaga dodatkowo pełnej hermetyzacji procesu i układów manipulacyjnych, o ile jest to wykonalne, zakazu jedzenia, picia i palenia w obszarach mogących być zanieczyszczonymi, regularnego i doraźnego czyszczenia podłóg, ścian i innych powierzchni, oznakowania objętych obszarów i instalacji odpowiednimi znakami ostrzegawczymi oraz bezpiecznego magazynowania, przenoszenia i usuwania w zamkniętych i wyraźnie oznakowanych pojemnikach [113].

Obowiązki te są zagrożone sankcją karną. Zgodnie z section 33(1)(c) Health and Safety at Work etc. Act 1974 przestępstwem jest naruszenie health and safety regulations albo wydanego na ich podstawie nakazu. Section 33(2) odsyła co do trybu postępowania i kary maksymalnej do Schedule 3A. Czyn z section 33(1)(c) może tam być ścigany wedle wyboru w trybie uproszczonym albo z aktu oskarżenia; w trybie oskarżenia kara maksymalna wynosi pozbawienie wolności do dwóch lat, grzywnę albo obie, a w trybie uproszczonym pozbawienie wolności do ogólnej granicy sądu pokoju (Magistrates Court), grzywnę albo obie. Dawna granica grzywny w trybie uproszczonym w wysokości 20 000 funtów została zniesiona; obowiązujące brzmienie wymienia już tylko „a fine“ [112]. Również tutaj karalność nie wymaga powstałej szkody na zdrowiu, lecz wiąże się z naruszeniem przepisu.

Stany Zjednoczone: kary pieniężne OSHA, przepis karny i prawo zamówień publicznych

W Stanach Zjednoczonych dla chromu(VI) obowiązuje standard 29 CFR 1910.1026 z dopuszczalną wartością narażenia 5 µg/m³ i wartością działania 2,5 µg/m³ (rozdział 18). Kary pieniężne w trybie administracyjnym na podstawie section 17 Occupational Safety and Health Act są corocznie waloryzowane o inflację. Dla kar wymierzonych po 15 stycznia 2026 roku wynoszą one do 16 550 dolarów amerykańskich za naruszenie przy serious i other-than-serious violations oraz przy naruszeniach obowiązków informacyjnych, do 16 550 dolarów amerykańskich dziennie przy nieusunięciu uchybienia po upływie wyznaczonego terminu i do 165 514 dolarów amerykańskich za naruszenie przy willful lub repeated violations [114]. Ponieważ każda objęta pozycja może być wskazana osobno, kwota łączna nie jest ograniczona tymi pojedynczymi wartościami.

Dochodzi do tego przepis karny w section 17(e): pracodawca, który umyślnie narusza standard wydany na podstawie section 6 i powoduje przez to śmierć pracownika, podlega grzywnie do 10 000 dolarów amerykańskich albo karze pozbawienia wolności do sześciu miesięcy, albo obu tym karom; po pierwszym skazaniu zagrożenie wzrasta do 20 000 dolarów amerykańskich albo roku [114]. W prawie zamówień publicznych dochodzi przedstawiona w rozdziale 18 klauzula DFARS 252.223-7008, która wiąże się z dostawą, a nie z narażeniem.

Co łączy te cztery porządki prawne

Punkty zaczepienia leżą zgodnie przed szkodą. Niemcy sankcjonują brak dokumentacji, podjęcie czynności bez oceny i zaniechaną kontrolę skuteczności oraz uznają narażenie życia lub zdrowia za przestępstwo. Niderlandy karzą nieprzestrzeganie obowiązków karą pieniężną i uznają za karalne działanie lub zaniechanie, o którym pracodawca wie lub rozsądnie wiedzieć powinien, że powstaje z niego albo jest do przewidzenia zagrożenie życia albo poważna szkoda na zdrowiu. Zjednoczone Królestwo wiąże sankcję z naruszeniem Regulations. Stany Zjednoczone wiążą ją z naruszeniem standardu i podwyższają zagrożenie przy umyślności i powtarzalności.

Dla omawianego stanu rzeczy wynika z tego jasna sytuacja dowodowa. Ponieważ środki ochronne według niemieckiej TRGS 561 obowiązują już wtedy, gdy obciążenia chromem(VI) nie można wykluczyć (rozdział 6), i ponieważ ujemny wynik pomiaru bez podania odzysku na tej samej matrycy nie pozwala na wypowiedź o zawartości (rozdział 17), w sporze decyduje nie pomiar, lecz dokumentacja: czy istnieje ocena ryzyka obejmująca połączenie materiałów gorącego elementu ze stali stopowej z chromem i zasadowego materiału izolacyjnego, czy przeprowadzono i uzasadniono ocenę możliwości substytucji oraz czy sprawdzono skuteczność podjętych środków.

Brakująca lub nietrafna ocena narażenia na chrom(VI) nie jest zatem w żadnym z tych czterech porządków prawnych marginalną kwestią organizacji zakładu. Jest zagrożona karą pieniężną, w górnym zakresie karą kryminalną, a w razie szkody uruchamia regres instytucji ubezpieczenia społecznego.