25. Wytworzony przemysłowo czy powstały in situ: nierówna kontrola

Związki chromu(VI) rozpatrywane są w przepisach i w przestrzeni publicznej niemal wyłącznie w ich postaci wytwarzanej przemysłowo, tak jak opisuje ją patent Udy'ego jako produkt celowej metody. Dla tej postaci obowiązują surowe wymagania: wytwarzanie i stosowanie podlegają w UE obowiązkowi uzyskania zezwolenia, a w przyszłości ograniczeniu, stanowiska pracy są nadzorowane, emisje ograniczone, a mieszaniny, takie jak farby i podkłady zawierające chromiany, noszą oznakowanie zagrożenia z piktogramem i zwrotem wskazującym rodzaj zagrożenia H350. [1, 3, 59]

Powstawanie in situ pozostaje natomiast w znacznej mierze niezauważone albo jest wypierane. Chromian wapnia i chromian sodu powstają w czasie eksploatacji zgodnej z przeznaczeniem na gorących elementach, w materiałach izolacyjnych i w pozostałościach ze spalania, bez tego, by producent wprowadzał je do obrotu, bez oznakowania i najczęściej bez karty charakterystyki, która opisywałaby stan po użytkowaniu. Narażeni są monterzy, technicy serwisu, izolatorzy, mechanicy samochodowi, personel remontowy i pracownicy unieszkodliwiania odpadów, często nie wiedząc o tym. Następstwa zdrowotne są takie same jak przy postaci wytwarzanej przemysłowo: rak płuca, rak nosa i zatok przynosowych, owrzodzenia skóry i alergiczne kontaktowe zapalenie skóry. Dochodzi do tego obciążenie gleby i wód przez pyły, popioły i odpady. [53, 56]

Rozwój regulacyjny

Australia wykonuje już krok w kierunku minimalizacji: od 1 grudnia 2026 roku australijski urząd Safe Work Australia nie wydaje już wartości dopuszczalnych na stanowisku pracy dla genotoksycznych czynników rakotwórczych bez wartości progowej; związki chromu(VI) wyraźnie do nich należą. Miejsce wartości granicznej zajmuje obowiązek wyeliminowania narażenia albo zminimalizowania go w stopniu tak dużym, jak jest to rozsądnie wykonalne (SFAIRP, porównywalne z zasadą ALARP). [58]

W UE Europejska Agencja Chemikaliów ECHA zaproponowała w kwietniu 2025 roku ograniczenie substancji chromu(VI), które ma zastąpić dotychczasowe postępowanie o udzielenie zezwolenia. Zgodnie z nim dopuszczalne mają pozostać już tylko określone zastosowania na surowych warunkach, z wartościami dopuszczalnymi na stanowisku pracy między 0,1 a 5 µg Cr(VI)/m³ w zależności od zastosowania oraz z granicami emisji do powietrza i wody; wszystkie pozostałe zastosowania byłyby zabronione. [59]

Rozstrzygające jest przy tym szerokie pojęcie stosowania z europejskiego rozporządzenia REACH. Zgodnie z artykułem 3 punkt 24 „zastosowanie” oznacza każde „przetwarzanie, formulację, zużywanie, przechowywanie, przetrzymywanie, obróbkę, napełnianie pojemników, przenoszenie z jednego pojemnika do innego, mieszanie, produkcję wyrobu lub każde inne wykorzystanie”. Już przechowywanie zdemontowanej izolacji termicznej zanieczyszczonej pyłami chromianowymi może według tego stanowić zastosowanie; ponowne użycie takiej izolacji jest zastosowaniem tym bardziej. Jeżeli nie mieści się ono w zastosowaniach dopuszczonych w przyszłości, jest zabronione. [60]

Nierówna kontrola w praktyce: porównanie z azbestem

Nierówne traktowanie nie kończy się na przepisach, lecz utrwala się w praktyce. Chrom(VI) wytwarzany przemysłowo jest stosowany w instalacjach zamkniętych, podlega obowiązkowi zezwolenia, jest oznakowany, dostarczany z kartą charakterystyki i obsługiwany przez przeszkolony personel. Chrom(VI) powstający in situ napotyka się natomiast jako osad na powierzchni. Nie ma producenta, nie ma dostawcy, nie ma oznakowania i nie ma karty charakterystyki. Wypada przez to z kategorii substancji niebezpiecznej i trafia do kategorii zabrudzenia. Odpowiednio też jest traktowany: szmatą, szczotką, odkurzaczem, sprężonym powietrzem i preparatami w aerozolu, przez obecny na miejscu personel utrzymania ruchu i sprzątający. Również rozpowszechnione pojęcie „neutralizacja“ pochodzi z tego świata językowego, a nie z prawa o substancjach niebezpiecznych.

Porównanie z azbestem pokazuje lukę. Obie substancje są sklasyfikowane jako rakotwórcze dla człowieka, a w obu przypadkach zagrożenie powstaje nie w stanie wbudowanym, lecz wtedy, gdy przy konserwacji, demontażu lub czyszczeniu uwalnia się pył. Dla azbestu powstał z tego zamknięty reżim proceduralny. Niemiecka TRGS 519 w wersji z 28 lutego 2025 roku wymaga w punkcie 3.2, aby prace rozbiórkowe, sanacyjne i konserwacyjne zgłaszać właściwemu organowi „spätestens 7 Tage vor Beginn der Arbeiten anzuzeigen“, czyli najpóźniej siedem dni przed ich rozpoczęciem. Punkt 2.7 reguluje wymagane kwalifikacje i ich potwierdzenie, punkty od 5.1 do 5.3 osobę odpowiedzialną, nadzorującego i personel fachowy. Dla wyrobów azbestowych słabo związanych punkty od 14.1 do 14.3 wymagają wygrodzenia i środków wentylacyjnych oraz śluz osobowych i materiałowych. [97]

Dla chromianów powstających in situ nie istnieje nic z tego. Nie ma obowiązku zgłoszenia przed rozpoczęciem prac, nie ma odrębnych kwalifikacji, nie ma przewidzianego nadzorującego, nie ma systemu stref czystej i brudnej ani dopuszczonych firm specjalistycznych. Niemiecka TRGS 561 wymaga środków ochrony indywidualnej, pracy niskopylnej i oceny możliwości substytucji (rozdział 6), nie tworzy jednak reżimu proceduralnego ze zgłoszeniem, potwierdzeniem kwalifikacji i wygrodzeniem. Nikomu nie przyszłoby do głowy, aby płytę zawierającą azbest samodzielnie potraktować preparatem w aerozolu i następnie przetrzeć. Przy gorącym elemencie obciążonym chromianami jest to właśnie zwykła praktyka.

Klasyfikacja w dwóch punktach przemawia wręcz przeciwko temu nierównemu traktowaniu. Chromian sodu nosi trzy zwroty wskazujące rodzaj zagrożenia związane ze skórą: działa szkodliwie w kontakcie ze skórą (H312), powoduje oparzenia (H314) i może powodować reakcję alergiczną skóry (H317) [65]; azbest w klasyfikacji zharmonizowanej nie nosi żadnego. Chromian wapnia i chromian sodu są ponadto sklasyfikowane jako działające bardzo toksycznie na organizmy wodne z długotrwałymi skutkami (H400, H410) [64, 65], podczas gdy zharmonizowana klasyfikacja azbestu z Carc. 1A (H350) i STOT RE 1 (H372) nie wykazuje zagrożenia dla środowiska [98]. W wymiarze skórnym i środowiskowym chromiany są więc sklasyfikowane surowiej niż substancja, dla której obowiązuje zamknięty reżim proceduralny.

Ocena kontaktu ze skórą prowadzi przy tym bezpośrednio do najwyższego stopnia. Niemiecka TRGS 401 w wersji z października 2022 roku, ostatnio zmieniona 19 września 2024 roku, klasyfikuje zagrożenie według rodzaju kontaktu w tabeli 2 rozdziału 4.2. Dla wiersza „Hautresorptiv und gleichzeitig nebenstehende gefährliche Eigenschaften“, czyli substancji wchłaniających się przez skórę i jednocześnie mających wymienione obok właściwości niebezpieczne, przy substancjach rakotwórczych kategorii 1A lub 1B (H350) obowiązuje przy każdym rodzaju kontaktu klasyfikacja „h“, czyli wysokie zagrożenie, bez progu dla czasu trwania i powierzchni. Same właściwości uczulające skórę (H317) prowadzą do tej klasyfikacji dopiero przy kontakcie dłuższym niż 15 minut w ciągu dnia roboczego i obejmującym dużą powierzchnię, a zgodnie z ustępem 4 dodatkowo wtedy, gdy doświadczenia praktyczne wskazują na uczulenie u znacznej liczby pracowników [99].

Związki chromu(VI) spełniają obie cechy, a oznaczenie jest nadane urzędowo. TRGS 401 czerpie oznaczenie „H“ dla substancji wchłaniających się przez skórę zgodnie z rozdziałem 3.2.3 ustęp 2 z TRGS 900, 905 i 910; jeżeli substancja nie jest tam ujęta, jako dalsze źródło informacji można wykorzystać listę wartości MAK i BAT Niemieckiej Wspólnoty Badawczej [99]. W załączniku 1 do TRGS 910 związki chromu(VI) są ujęte z wartością 1 µg/m³ frakcji wdychalnej i współczynnikiem przekroczenia 8, ze wskazówką „siehe TRGS 561“, lecz bez oznaczenia skórnego [101]. Lista wartości MAK i BAT 2026, komunikat 62, prowadzi natomiast pod pozycją „Chrom(VI)-Verbindungen (einatembare Fraktion)“ oba oznaczenia: wchłanianie przez skórę „H“ i uczulanie „Sh“, wraz z kategorią rakotwórczości 1 i kategorią mutagenności komórek rozrodczych 2. Z oznaczenia H wyraźnie wyłączone są wyłącznie chromian baru, ołowiu, strontu i cynku, a z oznaczenia Sh wyłącznie chromian baru i ołowiu. Chromian wapnia i chromian sodu, czyli omawiane tu związki, nie są objęte żadnym z tych wyłączeń [102].

Klasyfikacja kontaktu ze skórą jest tym samym jednoznaczna. Substancja, która według listy wartości MAK i BAT wchłania się przez skórę i jednocześnie należy do kategorii rakotwórczości 1, trafia w tabeli 2 TRGS 401 do wiersza „Hautresorptiv und gleichzeitig nebenstehende gefährliche Eigenschaften“ i jest tam klasyfikowana jako wysokie zagrożenie przy każdym rodzaju kontaktu, niezależnie od czasu trwania i powierzchni [99]. Dodatkowe oznaczenie Sh oraz zharmonizowana klasyfikacja działania uczulającego na skórę 1, H317, występują obok; Instytut Ochrony Pracy niemieckiego ustawowego ubezpieczenia wypadkowego podaje dla związków chromu(VI) drogi wchłaniania „inhalativ, hautresorptiv“, czyli przez układ oddechowy i przez skórę [100]. Dla azbestu nie istnieje porównywalna ocena skórna, ponieważ jego zharmonizowana klasyfikacja nie zawiera żadnego zwrotu wskazującego zagrożenie związane ze skórą.

Nasuwa się zatem pytanie, czym uzasadniona jest różnica w postępowaniu. Klasyfikacja jako rakotwórcze dotyczy obu grup substancji, mechanizm uwalniania przez pył przy konserwacji i demontażu jest ten sam, a dla chromianu wapnia skuteczność w badaniach na zwierzętach jest udokumentowana (rozdział 24). Różnica nie leży w substancji, lecz w tym, że jedna została dostarczona jako produkt, a druga powstała w trakcie eksploatacji.

Obowiązki przed rozpoczęciem prac: rozpoznanie, ocena i zakaz rozpoczęcia

Obowiązki przed rozpoczęciem prac są w rozpatrywanych tu porządkach prawnych ujęte w przeważającej mierze niezależnie od konkretnej substancji. Niemieckie rozporządzenie o substancjach niebezpiecznych (Gefahrstoffverordnung) zobowiązuje pracodawcę w § 6 ustęp 2a do sprawdzenia przekazanych mu zgodnie z § 5a ustęp 1 informacji pod kątem tego, czy przy czynnościach uwalniane są substancje niebezpieczne z obiektu budowlanego lub instalacji technicznej i czy mogą one zagrażać zdrowiu pracowników. Jeżeli dane podmiotu zlecającego nie są wystarczające, pracodawca ma dokonać tego sprawdzenia zgodnie z ustępem 2b samodzielnie i skorzystać przy tym z wiedzy zewnętrznej, jeżeli brakuje mu wymaganych kompetencji, w szczególności wtedy, gdy konieczne staje się rozpoznanie techniczne. Jeżeli rozpoznanie techniczne jest konieczne do przeprowadzenia oceny ryzyka i określenia środków ochronnych, stanowi ono zgodnie z ustępem 2c warunek wykonania czynności. § 7 ustęp 1 zakazuje podjęcia czynności, zanim przeprowadzono ocenę ryzyka i podjęto wymagane środki ochronne, a § 6 ustęp 8 zdanie 1 wymaga sporządzenia dokumentacji po raz pierwszy przed podjęciem czynności, niezależnie od liczby pracowników. Pojęciem użytym w tych ustępach są substancje niebezpieczne; azbest nie jest tam wymieniony. [120]

Wskazanie roku budowy znajduje się w innym miejscu. § 5a ustęp 2 niemieckiego rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych zobowiązuje podmiot zlecający, w celu ustalenia, czy występuje azbest, do podania przy roku budowy między 1993 a 1996 daty rozpoczęcia budowy, a w pozostałych przypadkach roku budowy. Dla chromianów powstających in situ wskazanie to nie ma wartości informacyjnej, ponieważ związek nie jest wprowadzany przy budowie, lecz powstaje w trakcie eksploatacji. Instalacja wzniesiona w 2024 roku z gorącymi elementami ze stali stopowej z chromem i izolacją zawierającą wapń podlega temu samemu brzmieniu przepisu co zasób istniejący od dawna. [120]

Niderlandzkie rozporządzenie o warunkach pracy (Arbeidsomstandighedenbesluit) wymaga w artykule 4.2 ustęp 1 oceny rodzaju, rozmiaru i czasu trwania narażenia w ramach Risico-Inventarisatie en -Evaluatie, także wtedy, gdy takie czynności nie są obecnie wykonywane. Ustęp 3 wymaga ustalenia poziomu narażenia, ustęp 7 porównania z wartością graniczną określoną dla danej substancji, a ustęp 8 weryfikacji, gdy tylko podejmowane są nowe czynności, przy których występują substancje niebezpieczne. Artykuł 4.1b ustęp 2 wymienia tę ocenę jako jeden z warunków, przy których ogólny obowiązek ochrony uznaje się za spełniony. Wyraźnego zakazu rozpoczęcia prac przed oceną artykuł 4.2 nie zawiera. Zakaz taki, odniesiony do azbestu, znajduje się w artykule 4.54a ustęp 1, zgodnie z którym obecność azbestu należy w pełni zinwentaryzować, zanim rozpocznie się rozbiórkę lub demontaż, usuwanie albo porządkowanie po zdarzeniu, przy czym wykonuje to przedsiębiorstwo posiadające certyfikat inwentaryzacji azbestu. [121]

W Zjednoczonym Królestwie zakaz jest ujęty niezależnie od konkretnej substancji w regulation 6(1) Control of Substances Hazardous to Health Regulations 2002: „An employer shall not carry out work which is liable to expose any employees to any substance hazardous to health“, dopóki nie istnieje „suitable and sufficient assessment of the risk created by that work“ i nie wdrożono wynikających z niej kroków. Regulation 6(2) wymienia, co ocena ma uwzględniać, w tym dane dostawcy wraz z kartą charakterystyki, wysokość, rodzaj i czas trwania narażenia oraz czynności takie jak utrzymanie ruchu, które mogą prowadzić do wysokiego narażenia. W odniesieniu do azbestu dochodzi regulation 5 Control of Asbestos Regulations 2012, zgodnie z którym pracodawca nie może wykonywać prac rozbiórkowych, konserwacyjnych i innych, które narażają pracowników na azbest albo mogą ich na niego narazić, o ile albo nie przeprowadził „suitable and sufficient assessment“ co do występowania, rodzaju i stanu azbestu, albo, w razie wątpliwości, nie przyjął jego obecności i nie stosuje tego rozporządzenia. [122, 123]

W Stanach Zjednoczonych 29 CFR 1926.1126(d)(1) zobowiązuje każdego pracodawcę, którego miejsce pracy lub metoda pracy podlega temu standardowi, do oznaczenia ośmiogodzinnych średnich zmianowych dla każdego pracownika narażonego na chrom(VI). Zgodnie z (d)(2) następuje to przez pomiar wstępny z wystarczającą liczbą indywidualnych próbek powietrza na zmianę, grupę czynności i obszar pracy, a zgodnie z (d)(3) przez połączenie danych pomiarowych, danych historycznych albo objective data. Zgodnie z (d)(2)(vi) należy wykonać dodatkowe pomiary, jeżeli proces, surowce, wyposażenie, personel, metody pracy lub środki ochronne zmieniają się tak, że mogą powstać nowe lub dodatkowe narażenia. Zakazu rozpoczęcia prac na wzór niemieckiego § 7 ustęp 1 albo brytyjskiego regulation 6(1) standard dotyczący chromu(VI) nie zawiera. Odpowiednik strukturalny znajduje się w standardzie azbestowym: 29 CFR 1926.1101(k)(2)(i) zobowiązuje właścicieli budynków i instalacji do ustalenia występowania, położenia i ilości materiałów zawierających azbest oraz materiałów domniemanie zawierających azbest, a definicja w (b) przyjmuje dla izolacji termicznych oraz nakładanych materiałów powierzchniowych w budynkach z rokiem budowy nie późniejszym niż 1980 zawartość azbestu, dopóki domniemanie to nie zostanie obalone zgodnie z (k)(5). Initial exposure assessment zgodnie z (f)(2)(i) ma przeprowadzić competent person bezpośrednio przed rozpoczęciem prac lub na ich początku. [124, 125]

Dla omawianego tu przypadku zastosowania niemiecka TRGS 561 wiąże reżim ochronny w punkcie 5.9.3 ustęp 5 z czynnościami przy komponentach przemysłowych, „an denen eine Chrom(VI)-Belastung vorliegt oder bei denen diese nicht auszuschließen ist“, czyli takich, przy których obciążenie chromem(VI) występuje albo nie można go wykluczyć. Obowiązek powstaje tym samym przed wynikiem badania. Brak pomiaru nie uzasadnia wykluczenia, a rozpoznanie jest drogą, na której wykluczenie dałoby się w ogóle udokumentować. [19]

Jako ocena: dwa z czterech porządków prawnych zawierają zakaz rozpoczynania prac przed oceną w formie niezależnej od konkretnej substancji, Niemcy przez § 7 ustęp 1 rozporządzenia o substancjach niebezpiecznych, a Zjednoczone Królestwo przez regulation 6(1) COSHH. W Niderlandach i w Stanach Zjednoczonych obowiązek uprzedni mieści się w ogólnym przepisie o substancjach niebezpiecznych jako obowiązek oceny i ustalenia, podczas gdy przesunięty w czasie zakaz oraz reguła domniemania znajdują się w reżimie azbestowym. Nierówne traktowanie opisane w poprzednim podrozdziale odnajduje się tym samym również w strukturze norm, a to jako różnica w głębokości proceduralnej, a nie jako różnica w zasadzie.